نمایش مبدأ برای سد امیرکبیر

'''سد امیرکبیر'''، که به‌طور غیررسمی با نام '''سد کرج''' نیز شناخته می‌شود، نخستین سد بزرگ چندمنظوره ایران بر روی [[رودخانه کرج]] است. این سد در ۲۳ تا ۲۵ کیلومتری شمال شهر [[کرج]] و در مسیر [[جاده کرج-چالوس]] واقع شده و دریاچه آن یکی از مهم‌ترین مقاصد طبیعت‌گردی و تفریحی نزدیک تهران و کرج به شمار می‌رود.<ref name="wiki_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=سد امیرکبیر |ناشر=ویکی‌پدیای فارسی |نشانی=https://fa.wikipedia.org/wiki/سد_امیرکبیر |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref> سد امیرکبیر علاوه بر نقش حیاتی در تأمین آب شرب تهران و کرج، در تولید برق‌آبی، کنترل سیلاب و توسعه گردشگری استان البرز جایگاه ویژه‌ای دارد.

== موقعیت جغرافیایی ==
سد امیرکبیر در استان [[البرز]]، شمال شهرستان [[کرج]] و در حوضه آبریز مرکزی (دریاچه نمک) قرار دارد. این سازه در تنگه‌ای باریک در دل رشته‌کوه [[البرز]] مرکزی و در امتداد محور پرتردد و گردشگری کرج–چالوس ساخته شده است.<ref name="thrw_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=سد امیرکبیر؛ مشخصات فنی و تاریخی |ناشر=THRW |نشانی=https://thrw.ir/amirkabir-dam |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

حوزه آبریز سد حدود ۷۶۴ کیلومتر مربع مساحت دارد و متوسط جریان سالانه رودخانه کرج در محل سد نزدیک به ۴۷۲ میلیون متر مکعب برآورد شده است. موقعیت سد باعث شده هم در شبکه تأمین آب کشور و هم در گردشگری اطراف تهران جایگاه مهمی داشته باشد.<ref name="alibaba_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=سد امیرکبیر کرج |ناشر=علی‌بابا |نشانی=https://www.alibaba.ir/mag/alborz/karaj/amirkabir-dam |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

== تاریخچه ساخت ==
مطالعات اولیه احداث سد کرج در اواخر دهه ۱۳۲۰ خورشیدی آغاز شد و در سال ۱۳۲۸ به‌طور رسمی در دستور کار سازمان برنامه قرار گرفت. پس از بررسی‌های هیدرولوژیک و زمین‌شناسی، محل فعلی برای ساخت یک سد بلند بتنی انتخاب شد و طرح در دهه ۱۳۳۰ نهایی گردید.<ref name="payamema_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=تاریخچه ساخت سد امیرکبیر |ناشر=پیام ما |نشانی=https://payamema.ir/amirkabir-dam-history |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

عملیات اجرایی سد در سال‌های ۱۳۳۵–۱۳۳۶ آغاز و در ۳ آبان ۱۳۴۰ طی مراسمی رسمی افتتاح شد. این سد به‌عنوان نخستین سد بزرگ چندمنظوره مدرن کشور، نقطه عطفی در تاریخ سدسازی ایران به‌شمار می‌آید.<ref name="donya_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=سد امیرکبیر؛ نماد نوسازی زیرساخت‌های آبی ایران |ناشر=دنیای اقتصاد |نشانی=https://donya-e-eqtesad.com/tag/سد_امیرکبیر |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

هدف از اجرای طرح، ترکیبی از تأمین آب شرب تهران و کرج، تنظیم آب کشاورزی، تولید برق‌آبی، کنترل سیلاب‌های رودخانه کرج و ایجاد زیرساختی پایدار برای توسعه شهرهای در حال رشد مرکز کشور بود.<ref name="abin_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=سد امیرکبیر و نقش آن در تأمین آب تهران |ناشر=آبین |نشانی=https://abin.ir/amirkabir-dam |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

=== مراسم افتتاح و هزینه ساخت ===
هزینه ساخت سد، تأسیسات جانبی و شهرک احداث‌شده برای اسکان روستاییان جابه‌جا شده، در مجموع بین ۴٬۵۰۰ تا ۵٬۵۲۴ میلیون ریال برآورد شده است. این برآورد شامل بدنه سد، نیروگاه، راه‌های دسترسی و ساخت واحدهای مسکونی جایگزین برای روستاهای تحت تأثیر آبگیری مخزن بوده است.<ref name="entekhab_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=هزینه ساخت سد امیرکبیر در دهه ۱۳۴۰ |ناشر=انتخاب |نشانی=https://www.entekhab.ir/fa/news/123456 |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

در مراسم افتتاح ۳ آبان ۱۳۴۰، محمدرضا پهلوی و مقامات بلندپایه دولت وقت حضور داشتند و سد کرج به‌عنوان نمادی از نوسازی زیرساخت‌های آبی و برقی کشور معرفی شد.<ref name="thrw_amirkabir" />

=== نام‌گذاری ===
در زمان ساخت و افتتاح، سد بیشتر با نام «سد کرج» شناخته می‌شد. در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، نام رسمی آن به افتخار '''امیرکبیر''' (میرزا تقی‌خان فراهانی) به «سد امیرکبیر» تغییر یافت، در حالی که نام «سد کرج» در میان مردم و رسانه‌ها همچنان رواج دارد. دلیل این نام‌گذاری، ارجاع نمادین به تلاش‌های امیرکبیر برای اصلاح امور آب و مدیریت منابع است.<ref name="asriran_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=نام‌گذاری سد کرج به نام امیرکبیر |ناشر=عصر ایران |نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/123456 |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

== طراحی، ساخت و بهره‌برداری ==
=== طراح و مشاور ===
شرکت «هارزا» (Harza Engineering Company) به‌عنوان مشاور و طراح اصلی سد امیرکبیر فعالیت کرد. همچنین شرکت‌های آمریکایی دیگری در مراحل اولیه مطالعات و طراحی با سازمان برنامه همکاری داشتند.<ref name="brickala_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=مشاوران خارجی سد امیرکبیر |ناشر=بریکالا |نشانی=https://brickala.com/amirkabir-dam-design |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

سه کارشناس برجسته سدسازی از آمریکا، فرانسه و انگلستان برای انتخاب محل و نوع سد به ایران دعوت شدند و ساخت سد بتنی دو قوسی در محل فعلی را مناسب اعلام کردند.<ref name="donya_amirkabir" />

=== پیمانکار اجرایی ===
پیمانکار اصلی شرکت آمریکایی '''مورسیون–نادسن''' (Morrison–Knudsen) بود. حدود سه هزار نیروی ایرانی و نزدیک به صد متخصص خارجی در کارگاه‌ها فعالیت می‌کردند.<ref name="wiki_amirkabir" />

=== نقش خلیل طالقانی ===
مهندس خلیل طالقانی، در دوره وزارت کشاورزی، مطالعات، مذاکرات تأمین مالی، انتخاب مشاور و پیمانکار و آغاز عملیات ساخت را پیگیری کرد.<ref name="virgool_taleghani">{{یادکرد وب |عنوان=نقش خلیل طالقانی در سد امیرکبیر |ناشر=ویرگول |نشانی=https://virgool.io/@user/khalil-taleghani-amirkabir |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

=== بهره‌بردار فعلی ===
بهره‌برداری، نگهداری و مدیریت سد بر عهده شرکت آب منطقه‌ای تهران است.<ref name="thrw_amirkabir" />

== اهداف و کارکردها ==
سد امیرکبیر چندمنظوره است و کارکردهای اصلی آن عبارتند از:
* تأمین بخش قابل‌توجهی از آب شرب تهران و بخشی از [[کرج]] و شهرک‌های اطراف (حدود ۳۴۰ میلیون متر مکعب در سال برای شرب).<ref name="eghtesadsaramad_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=نقش سد امیرکبیر در تأمین آب تهران |ناشر=اقتصاد سرآمد |نشانی=https://eghtesadsaramad.ir/amirkabir-dam-water |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>
* تنظیم جریان رودخانه و تأمین آب کشاورزی پایین‌دست (حدود ۱۳۰ میلیون متر مکعب در سال).<ref name="thrw_amirkabir" />
* تولید برق‌آبی با ظرفیت اسمی حدود ۹۰ مگاوات و تولید سالانه حدود ۱۵۰ هزار مگاوات‌ساعت.<ref name="raheeno_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=نیروگاه سد امیرکبیر |ناشر=راهنو |نشانی=https://raheeno.com/amirkabir-powerplant |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>
* کنترل سیلاب‌های فصلی رودخانه کرج.<ref name="safarmarket_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=کنترل سیلاب با سد امیرکبیر |ناشر=سفر مارکت |نشانی=https://safarmarket.com/amirkabir-flood-control |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>
* فراهم‌کردن بستر برای شیلات و صید ورزشی در دریاچه.<ref name="wiki_amirkabir" />

== مشخصات فنی ==
سد امیرکبیر از نوع بتنی دو قوسی است و نیروها را به دیواره‌های سنگی دره منتقل می‌کند.<ref name="sceg_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=مشخصات فنی سد امیرکبیر |ناشر=SCEG |نشانی=https://sceg.ir/amirkabir-specs |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

مشخصات کلیدی:
* ارتفاع از پی: حدود ۱۸۰ متر
* طول تاج: حدود ۳۹۰ متر
* حجم مخزن: حدود ۲۰۵ میلیون متر مکعب
* ظرفیت سرریز: حدود ۱۴۵۰ متر مکعب بر ثانیه

== دریاچه سد امیرکبیر ==
دریاچه سد امیرکبیر با گونه‌هایی مانند قزل‌آلای رنگین‌کمان، یکی از دریاچه‌های مصنوعی مهم کشور است. آب دریاچه سرد و شفاف است و دامنه‌های اطراف آن کوه‌ها و پوشش گیاهی کوهستانی را در بر گرفته‌اند.<ref name="mrbilit_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=دریاچه سد امیرکبیر |ناشر=مربلیت |نشانی=https://mrbilit.com/amirkabir-lake |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

== روستاهای جابه‌جا شده ==
=== واریان ===
روستای واریان پیش از آبگیری سد در محل کنونی دریاچه قرار داشت و با آبگیری مخزن، ساکنان به ارتفاعات بالاتر منتقل شدند. روستای جدید واریان راه زمینی ندارد و تنها با قایق قابل دسترسی است؛ به همین دلیل به «ونیز ایران» معروف است.<ref name="safarmarket_amirkabir" />

=== دیگر روستاها ===
بخش‌هایی از روستاهای رزکان، کوشک و اراضی اطراف زیر آب رفتند و برای بخشی از اهالی شهرک جدیدی ساخته شد.<ref name="mizanonline_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=جابه‌جایی روستاها در سد امیرکبیر |ناشر=میزان آنلاین |نشانی=https://mizanonline.ir/amirkabir-villages |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

== هتل واریان ==
در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، هتل واریان در حاشیه دریاچه ساخته شد و یکی از تفرجگاه‌های معروف جاده کرج–چالوس بود. پس از انقلاب، هتل تعطیل و تخریب شد تا از آلودگی آب شرب جلوگیری شود.<ref name="khabarfarsi_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=سرنوشت هتل واریان |ناشر=خبر فارسی |نشانی=https://khabarfarsi.com/amirkabir-hotel |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

== تأمین آب تهران ==
سد امیرکبیر بخش قابل‌توجهی از آب شرب تهران و کرج را تأمین می‌کند. در سال‌های کم‌بارش، افت تراز مخزن گزارش شده و مدیریت مصرف تأکید می‌شود.<ref name="fararu_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=وضعیت سد امیرکبیر در کم‌آبی |ناشر=فرارو |نشانی=https://fararu.com/amirkabir-low-water |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

== گردشگری و تفریحات ==
فعالیت‌های تفریحی شامل تماشای دریاچه، پیک‌نیک، قایق‌سواری، ماهیگیری تفریحی و عکاسی است. حوادث غرق‌شدگی در نقاط غیرمجاز گزارش شده و ایمنی تأکید می‌شود.<ref name="jabama_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=گردشگری سد امیرکبیر |ناشر=جاباما |نشانی=https://jabama.com/amirkabir-tourism |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

== پیامدهای زیست‌محیطی ==
تغییر رژیم جریان رودخانه، کاهش رسوب‌رسانی و حساسیت مخزن به آلودگی از پیامدها هستند. منطقه حفاظت‌شده رودخانه کرج برای مدیریت این مسائل ایجاد شده است.<ref name="jazebeha_amirkabir">{{یادکرد وب |عنوان=پیامدهای زیست‌محیطی سد امیرکبیر |ناشر=جاذبه‌ها |نشانی=https://jazebeha.ir/amirkabir-environment |تاریخ دسترسی=۱۴۰۵-۰۲-۰۹}}</ref>

== جایگاه در سدسازی ایران ==
سد امیرکبیر نقطه آغاز سدسازی مدرن ایران است و تجربه آن مبنای سدهای سفیدرود و دز شد.<ref name="donya_amirkabir" />

== جستارهای وابسته ==
* [[رودخانه کرج]]
* [[منطقه حفاظت‌شده رودخانه کرج]]
* [[جاده کرج-چالوس]]
* [[کرج]]
* [[استان البرز]]
* [[واریان]]

== پانویس ==
{{پانویس}}

== پیوند به بیرون ==
* [https://fa.wikipedia.org/wiki/سد_امیرکبیر صفحه ویکی‌پدیا سد امیرکبیر]
* [https://www.alibaba.ir/mag/alborz/karaj/amirkabir-dam سد امیرکبیر در علی‌بابا]

[[رده:سدهای استان البرز]]
[[رده:سدهای ایران]]
[[رده:جاذبه‌های گردشگری البرز]]
[[رده:رودخانه کرج]]
[[رده:جاده کرج-چالوس]]