نمایش مبدأ برای گویش کرجی

'''گویش کرجی''' یا '''گویش کرج''' گویشی از زبان‌های ایرانی شمال غربی و زیرمجموعه گویش‌های فارسی-مازندرانی (Perso-Tabaric) است که سالیان متمادی در نواحی مختلف [[استان البرز]]، [[شهرستان کرج]]، [[فردیس]] و [[ساوجبلاغ]] گویش می‌شود.<ref name="گویش‌های فارسی-طبری">{{یادکرد وب |عنوان=گویش‌های فارسی-طبری |نشانی=https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B7%D8%A8%D8%B1%DB%8C |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد}}</ref><ref name="ساوجبلاغ">{{یادکرد وب |عنوان=شهرستان ساوجبلاغ |نشانی=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%AC%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد}}</ref><ref name="کرج">{{یادکرد وب |عنوان=شهرستان کرج |نشانی=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D8%B1%D8%AC |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد}}</ref><ref name="tati-en">{{یادکرد وب |نشانی = https://en.wikipedia.org/wiki/Tati_language_(Iran)|عنوان = Tati language (Iran) |ناشر = ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد |تاریخ بازبینی = ۲۰۲۵-۱۱-۰۱ }}</ref> این گویش بازمانده‌ای از زبان‌های کهن این منطقه است و از نظر زبان‌شناختی به زبان مازندرانی و [[زبان تاتی ایران]] نزدیکی دارد.<ref name="بهادری-ارمندئی">{{یادکرد وب |نویسنده=مهدیه بهادری و کوثر ارمندئی |عنوان=ملاحظاتی در اشتراکات میان زبان تاتی (اشتهاردی) و گویش کرجی (فشندی) |نشانی=https://civilica.com/doc/2124375/ |تاریخ=۲۹ نوامبر ۲۰۲۴ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=سیویلیکا}}</ref><ref name="تاتی">{{یادکرد وب |عنوان=زبان تاتی ایران |نشانی=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%AA%D8%A7%D8%AA%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد}}</ref> تخمین زده می‌شود که حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار نفر به این گویش تکلم کنند، هرچند آمار دقیقی موجود نیست و جمعیت بومی البرز در حال کاهش است.<ref name="karajshahr-vocabulary">{{یادکرد وب |عنوان=واژه‌های محلی کرج |نشانی=https://www.karajshahr.ir/%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AC/ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=کرج شهر}}</ref><ref name="sid-karaj">{{یادکرد وب |عنوان=بررسی گویش کرجی در البرز |نشانی=https://www.sid.ir/FileServer/SF/3221391h0707.pdf |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=SID}}</ref>

== تاریخچه و ریشه‌شناسی ==

=== پیشینه تاریخی ===

گویش کرجی از دیرباز در دامنه جنوبی رشته‌کوه البرز و در مناطق مرکزی و جنوبی [[شهرستان کرج]] رواج داشته است.<ref name="circumstances">{{یادکرد وب |عنوان=شهرستان کرج |نشانی=https://circumstances.ir/iran/central/alborz-province/karaj-county/?print=print |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=موقعیت اماکن ایران}}</ref><ref name="wikialborz">{{یادکرد وب |عنوان=شهرستان کرج |نشانی=https://wikialborz.com/index.php?title=%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D8%B1%D8%AC |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ویکی البرز}}</ref> به اعتقاد برخی پژوهشگران، ریشه دقیق این گویش به‌طور کامل مشخص نیست، اما بر اساس مطالعات زبان‌شناسی، این گویش از بازماندگان زبان فارسی دری و زبان‌های پهلوی اشکانی به شمار می‌رود.<ref name="karajemrouz-70737">{{یادکرد وب |عنوان=گویش کرجی بزرگترین فرهنگ و دستاورد برای ما است |نشانی=https://www.karajemrouz.ir/news/70737/%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |تاریخ=۱۵ مارس ۲۰۱۹ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=کرج امروز}}</ref><ref name="mehr-1461917">{{یادکرد وب |عنوان=گویش کرجی نمایانگر فرهنگ و ادبیات غنی استان البرز است |نشانی=https://www.mehrnews.com/news/1461917/%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |تاریخ=۱۶ نوامبر ۲۰۱۱ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=مهر نیوز}}</ref><ref name="cambridge-velatru">{{یادکرد وب |عنوان=The Dialects of Velātru and Gachsar: The Upper Karaj Valley in the Caspian-Persian Transition Zone |نشانی=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/the-dialects-of-veltru-and-gachsar-the-upper-karaj-valley-in-the-caspian-persian-transition-zone/EDF5A8295846F0FA9A6E67483EAA9B5A |ناشر=Cambridge University Press |تاریخ بازبینی=۲۰۲۵-۱۱-۰۱ |وبگاه=Cambridge Core}}</ref>.

والنتین ژوکوفسکی، خاورشناس و زبان‌شناس روسی، در اواخر قرن نوزدهم میلادی، در سفری که به ایران داشت، به گویشی اشاره کرد که بومیان [[تهران]] به آن زبان دهاتی (روستایی) می‌گفتند که همان گویش کرجی و نواحی اطراف بود.<ref name="گویش‌های فارسی-طبری" /> حبیب برجیان، ایران‌شناس و زبان‌شناس ایرانی-آمریکایی، در مطالعات خود به تفصیل به گویش‌های فارسی-مازندرانی پرداخته و گویش کرجی را به عنوان یکی از گویش‌های مهم این خانواده زبانی مورد مطالعه قرار داده است.<ref name="برجیان">{{یادکرد وب |عنوان=حبیب برجیان |نشانی=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8_%D8%A8%D8%B1%D8%AC%DB%8C%D8%A7%D9%86 |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد}}</ref>.

== جایگاه در طبقه‌بندی زبان‌شناختی ==

گویش کرجی در طبقه‌بندی Glottolog به عنوان بخشی از گروه زبانی Perso-Tabaric (فارسی-طبری) و زیرمجموعه Taleqan-Karaj قرار گرفته است.<ref name="glottolog-taleqan">{{یادکرد وب |عنوان=Glottolog 5.2 - Taleqan-Karaj |نشانی=https://glottolog.org/resource/languoid/id/tale1240.bigmap.html |ناشر=Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology |تاریخ بازبینی=۲۰۲۵-۱۱-۰۱ |وبگاه=Glottolog }}</ref><ref name="glottolog-farsic">{{یادکرد وب |عنوان=Farsic-Caucasian Tat |نشانی=https://glottolog.org/resource/languoid/id/fars1254 |ناشر=Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology |تاریخ بازبینی=۲۰۲۵-۱۱-۰۱ |وبگاه=Glottolog }}</ref><ref name="glottolog-western">{{یادکرد وب |عنوان=Western Farsi |نشانی=https://glottolog.org/resource/languoid/id/west2369 |ناشر=Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology |تاریخ بازبینی=۲۰۲۵-۱۱-۰۱ |وبگاه=Glottolog }}</ref> این گروه زبانی به زبان‌های ایرانی شمال غربی تعلق دارد و خصوصیات مشترکی با زبان‌های مازندرانی، [[زبان تاتی ایران|تاتی]]، گیلکی و تالشی دارد.<ref name="tati-en" /><ref name="cambridge-velatru" />.

== توزیع جغرافیایی ==

=== محدوده پراکنش ===

گویش کرجی در نواحی مختلفی از [[استان البرز]] گویش می‌شود. بر اساس مطالعات میدانی، این گویش در مناطق زیر رواج دارد. نقشه توزیع آن در Glottolog نشان‌دهنده تمرکز در دره کرج و دامنه‌های جنوبی البرز است، با گرادیان از فارسی استاندارد به سمت مازندرانی در شمال.<ref name="glottolog-taleqan" />

==== شهرستان کرج ====
در [[شهرستان کرج]]، گویش کرجی در محلات و نواحی مختلفی تکلم می‌شود، از جمله: [[حصار (کرج)|حصار]]، [[سرجوب]]، [[وسیه]]، [[بیلقان]]، [[محله مصباح|مصباح]]، [[سرحدآباد]]، [[کلاک]]، [[سیاکلان]]، [[آتشگاه]]، [[دوروان]] [[گوهردشت]]، و [[ده کرج]].<ref name="circumstances" /><ref name="wikialborz" /><ref name="instagram-iran-kuchak">{{یادکرد وب |عنوان=ایران کوچک گویش کرجی در استان البرز |نشانی=https://www.instagram.com/reel/DBDHZtbID2h/?hl=en |تاریخ=۲۰۲۵ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=اینستاگرام}}</ref> (برای نمونه صوتی، ویدیوهای محلی در اینستاگرام موجود است.)

==== شهرستان ساوجبلاغ ====
در [[شهرستان ساوجبلاغ]]، گویش کرجی توسط بومیان [[هشتگرد]] و آبادی‌های متعددی تکلم می‌شود، از جمله:
* [[سیرود]]
* [[اسپی‌داران]] (سپیدداران)
* [[اسکول‌دره]]
* [[کله‌رود]] (گلین‌رود)
* [[عالم‌زمین]]
* [[ولیان]]
* [[آغشت]]
* [[برغان]]
* [[بانوصحرا]]
* [[خوروین]]
* [[ورده]] (هندوکوچیک)
* [[سیواندره]]
* [[سیبستان]]
* [[آجین‌دوجین]]
* [[کوشک‌زر]]
* [[آردهه]]
* [[فشند]]
* [[ینگی‌امام]]
* [[شنده]]
* [[سنج]]
* [[بریانچال]]
* [[سرهه]]
* [[طالیان]]<ref name="ساوجبلاغ" /><ref name="savojland">{{یادکرد وب |عنوان=فشند کجاست؟ جزو ۵ روستای بزرگ البرز |نشانی=https://savojland.com/fashand-rosta/ |تاریخ=۲ سپتامبر ۲۰۲۵ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ساوجلند}}</ref>.

==== شهرستان فردیس و سایر نواحی ====
همچنین این گویش در برخی نواحی [[شهرستان فردیس]] و [[شهرستان طالقان]] نیز تکلم می‌شود.<ref name="mehr-2023044">{{یادکرد وب |عنوان=استان البرز کانون تمرکز لهجه‌ها و گویش‌ها از سراسر کشور |نشانی=https://www.mehrnews.com/news/2023044/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 |تاریخ=۲۶ مارس ۲۰۱۳ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=مهر نیوز}}</ref>.

=== تمایز با گویش‌های همجوار ===
در شمال [[شهرستان کرج]]، گویش‌های دیگری از زبان مازندرانی مانند [[گویش قصرانی]] و [[گویش ولاترویی]] گویش می‌شود که با گویش کرجی تفاوت‌هایی دارند.<ref name="ولاترویی">{{یادکرد وب |عنوان=گویش ولاترویی |نشانی=https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4_%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%DB%8C |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد}}</ref> برای مثال، ولاترویی بیشتر به مازندرانی شرقی نزدیک است، در حالی که کرجی ترکیبی از فارسی و تاتی است.<ref name="cambridge-velatru" />

== ویژگی‌های زبان‌شناختی ==

=== ارتباط با زبان‌های حاشیه خزر ===

گویش کرجی از گروه گویش‌های فارسی-مازندرانی است و واژگان و ساخت دستوری آن تحت تأثیر [[زبان مازندرانی]] قرار گرفته است.<ref name="گویش‌های فارسی-طبری" /><ref name="instagram-iran-kuchak" />. به گفته حبیب برجیان، در دامنه جنوبی رشته‌کوه البرز طیف گسترده‌ای از لهجه‌های ترکیبی وجود دارند که به دو گروه تقسیم می‌شوند:

* گویش‌های طبری که تحت تأثیر زبان فارسی هستند (گویش تاتروید)
* گویش‌های فارسی که تحت تأثیر [[زبان تاتی]] هستند (گویش فارسی تاتی) - که گویش کرجی در این دسته قرار می‌گیرد<ref name="گویش‌های فارسی-طبری" />.

=== خصوصیات واژگانی و ساختاری ===

در گویش‌های فارسی-مازندرانی یک واگرایی در واژگان فارسی دیده می‌شود که با لهجه تهرانی تلفظ می‌شوند و از نظر ریخت‌شناسی بسیار شبیه به گویش تهرانی هستند، ولیکن از نظر فعلی تحت تأثیر زبان گیلکی هستند. در این گویش‌ها افعال مازندرانی در غالب فارسی صرف می‌شود.<ref name="گویش‌های فارسی-طبری" />.

به اعتقاد زبان‌شناسان، گویش منطقه [[کرج]] به شدت با زبان مازندرانی آمیخته شده است و این گویش به زبان‌های مازندرانی و تاتی نزدیکی دارد.<ref name="instagram-iran-kuchak" /><ref name="wikialborz" />. برای مثال، در صرف فعل "خوابیدن" (xūb akɛtɛmi: "خواب مرا برد" یا "خفته شدم")، ریشه مازندرانی با پسوندهای فارسی ترکیب می‌شود.<ref name="cambridge-velatru" />

{| class="wikitable"
|+ نمونه‌ای از واژه‌نامه گویش کرجی
|-
! واژه کرجی !! معادل فارسی !! مثال جمله (کرجی) !! ترجمه
|-
| اُوتلِمبه || پرآب || چشمه اُوتلِمبه‌ست. || چشمه پرآبه.<ref name="karajshahr-vocabulary" /><ref name="sid-karaj" />
|-
| بوگو || بگو || بوگو: چیکار می‌کنی؟ || بگو: چیکار می‌کنی؟<ref name="karajshahr-vocabulary" />
|-
| چُوچک || گنجشک || چُوچک اومد. || گنجشک آمد.<ref name="sid-karaj" />
|-
| xaš || با هم || ما xaš می‌ریم. || ما با هم می‌رویم.<ref name="cambridge-velatru" />
|-
| pul-o || پول (مفعولی) || Veni pul-o hɔde. || پول بده!<ref name="cambridge-velatru" />
|-
| berâr zâ || برادرزاده || berâr zâ آمد. || برادرزاده آمد.<ref name="sid-karaj" />
|}

=== ارتباط با زبان تاتی ===

مطالعات میدانی انجام شده توسط پژوهشگران نشان داده است که گویش کرجی، به ویژه گویش فشندی (رایج در روستای [[فشند]] [[ساوجبلاغ]])، با [[زبان تاتی ایران|زبان تاتی اشتهاردی]] شباهت‌های بسیاری دارد.<ref name="بهادری-ارمندئی" /><ref name="sciexplore">{{یادکرد وب |عنوان=ملاحظاتی در اشتراکات میان زبان تاتی (اشتهاردی) و گویش کرجی (فشندی) |نشانی=https://sciexplore.ir/Documents/Details/509-053-101-650 |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ساینس اکسپلور}}</ref>. این شباهت‌ها در سطح افعال و اسم‌ها قابل مشاهده است و نشان‌دهنده ارتباط نزدیک فرهنگی میان اقوام ایرانی در این منطقه است. مثلاً، در وِلاتروئی (زیرمجموعه کرجی)، ریشه گذشته فعل "رفتن" perɛs- (از *est-) مستقل از حال است، مشابه تاتی.<ref name="cambridge-velatru" />

== وضعیت کنونی و چالش‌ها ==

=== خطر انقراض ===

در سال‌های اخیر، گویش کرجی با چالش‌های جدی در حفظ و بقای خود مواجه شده است. به دلیل کم‌توجهی به این موضوع و تغییرات فرهنگی، این گویش به تدریج در حال کمرنگ شدن است.<ref name="tasnim-3266831">{{یادکرد وب |عنوان=هویتی که در حال فراموشی است/ گویش البرزی را دریابید! |نشانی=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/12/10/3266831/%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%AF |تاریخ=۲۷ فوریه ۲۰۲۵ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=تسنیم}}</ref><ref name="mirasekohestan-2025-03-01">{{یادکرد وب |عنوان=هویتی که در حال فراموشی است/ گویش البرزی را دریابید! |نشانی=https://mirasekohestan.ir/2025/03/01/%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2/ |تاریخ=۲۸ فوریه ۲۰۲۵ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=میراث کوهستان}}</ref><ref name="instagram-goyesh">{{یادکرد وب |عنوان=گویش زیبای کرجی داره به فراموشی سپرده میشه |نشانی=https://www.instagram.com/reel/DMerIXLi6em/ |تاریخ=۳ آگوست ۲۰۲۵ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=اینستاگرام}}</ref> مهاجرت‌های گسترده به [[کرج]] و تبدیل شدن آن به کلان‌شهر، باعث شده است که گویش‌های بومی در معرض خطر انقراض قرار گیرند.<ref name="gardeshgariiran">{{یادکرد وب |عنوان=گویش محلی مردم البرز |نشانی=http://gardeshgariiran.ir/%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2/ |تاریخ=۱۳ فوریه ۲۰۱۴ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=گردشگری ایران}}</ref><ref name="khabarfarsi">{{یادکرد وب |عنوان=واژگان بومی کرج در آستانه فراموشی |نشانی=https://khabarfarsi.com/u/208963481 |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=سپیدار آنلاین}}</ref>.

براساس اطلاعات منتشر شده، بیش از ۱۳ زبان و گویش ایرانی در معرض زوال قرار دارند.<ref name="tabnak">{{یادکرد وب |عنوان=نابودی ۱۳ زبان و گویش ایرانی را جدی بگیرید! |نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1231811/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C-%DB%B1%DB%B3-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%AC%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AF |تاریخ=۱۳ آپریل ۲۰۲۴ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=تابناک}}</ref><ref name="imna">{{یادکرد وب |عنوان=تنها ۲۰۰ گویش ملی باقی‌مانده است/ زنگ خطر انقراض گویش‌وران |نشانی=https://www.imna.ir/news/644450/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%DB%B2%DB%B0%DB%B0-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B2%D9%86%DA%AF-%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86 |تاریخ=۴ مارس ۲۰۲۳ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ایمنا}}</ref><ref name="etemad">{{یادکرد وب |عنوان=کدام زبان‌ها و گویش‌های ایرانی در خطر نابودی قرار دارند؟ |نشانی=https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D9%81%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%DA%A9-11/657344-%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C |تاریخ=۱۵ آپریل ۲۰۲۴ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=اعتماد آنلاین}}</ref><ref name="asriran">{{یادکرد وب |عنوان=۱۳ زبان و گویش ایرانی در معرض نابودی است! |نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/958382/%DB%B1%DB%B3-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |تاریخ=۱۲ آپریل ۲۰۲۴ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=عصر ایران}}</ref> گویش البرزی یا کرجی نیز از این وضعیت مستثنی نیست.

=== علل تضعیف گویش ===

عوامل متعددی در تضعیف گویش کرجی نقش داشته‌اند:
# گسترش شهرنشینی و مهاجرت‌های بی‌رویه به [[کرج]]
# تمایل خانواده‌ها به صحبت کردن به زبان فارسی معیار
# آموزش رسمی به زبان فارسی در مدارس
# عدم آموزش رسمی گویش محلی به نسل جوان
# رشد فزاینده فضای مجازی و رسانه‌های جمعی که زبان معیار را ترویج می‌کنند<ref name="tasnim-3266831" /><ref name="imna" />.

== تلاش‌ها برای حفظ و احیا ==

=== اقدامات فرهنگی ===

در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی برای حفظ و احیای گویش کرجی آغاز شده است:

==== برگزاری مراسم و همایش‌ها ====
در سال ۱۴۰۳ شمسی، نخستین مراسم پاسداشت گویش البرزی با حضور فرهیختگان، هنرمندان و مسئولان استان برگزار شد.<ref name="tasnim-3266831" /><ref name="mirasekohestan-pasdasht">{{یادکرد وب |عنوان=مراسم پاسداشت زبان مادری گویش البرزی |نشانی=https://mirasekohestan.ir/2025/02/20/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2%DB%8C/ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=میراث کوهستان}}</ref> این مراسم با هدف ایجاد آگاهی عمومی نسبت به اهمیت حفظ این میراث فرهنگی برگزار گردید.

==== ایجاد دبیرخانه زبان مادری ====
[[مهدی مهرور]]، سرپرست [[فرمانداری کرج]]، از ایجاد دبیرخانه دائمی زبان مادری با محوریت گویش البرزی خبر داد که با مشارکت مردم و نهادهای فرهنگی فعالیت خواهد کرد.<ref name="tasnim-3266831" /><ref name="mirasekohestan-2025-03-01" />.

==== تولید محتوا و آثار فرهنگی ====
برنامه‌هایی برای تدوین کتاب‌ها، ضرب‌المثل‌ها، واژه‌نامه‌ها و برگزاری شب‌های شعر به گویش کرجی در دست اجرا است.<ref name="ketabium">{{یادکرد وب |عنوان=کتاب کرج: تاریخ و گویش چاپ ۱ |نشانی=https://www.ketabium.com/product/1355247/%DA%A9%D8%B1%D8%AC-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4 |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=کتابیوم}}</ref><ref name="iranboom">{{یادکرد وب |عنوان=انتشار کتاب کرج، تاریخ و گویش |نشانی=https://www.iranboom.ir/ketab-khaneh/ketab/17643-karaj-tarikh-goyesh-ketab.html |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=ایران بوم}}</ref> همچنین تولید فیلم‌های کوتاه با زبان و گویش محلی [[کرج]] نیز در دستور کار قرار گرفته است.<ref name="karajrasa">{{یادکرد وب |عنوان=تولید فیلم کوتاه با زبان و گویش محلی کرج |نشانی=https://karajrasa.ir/%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AC/ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=کرج رسا}}</ref>.

== پژوهش‌های علمی ==

=== مطالعات دانشگاهی ===

پژوهش‌های متعددی در زمینه گویش کرجی انجام شده است. کتاب «[[کرج]]: تاریخ و گویش» نخستین اثر در حوزه زبان‌شناسی است که با رویکرد علمی به مبحث گویش کرجی پرداخته است.<ref name="ketabium" /><ref name="iranboom" />.

=== موزه مردم‌شناسی ===

[[موزه مردم‌شناسی کرج]] به عنوان یکی از مراکز پژوهشی در این زمینه، به مطالعه و مستندسازی گویش و فرهنگ بومی [[کرج]] می‌پردازد.<ref name="karajshahr">{{یادکرد وب |عنوان=موزه‌های کرج |نشانی=https://www.karajshahr.ir/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AC/ |تاریخ=۲۵ مارس ۲۰۲۴ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=کرج شهر}}</ref><ref name="mehr-950875">{{یادکرد وب |عنوان=دوره‌های آموزشی زبان فارسی باستان در کرج آغاز شد |نشانی=https://www.mehrnews.com/news/950875/%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AC-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF |تاریخ=۲۱ سپتامبر ۲۰۰۹ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=مهر نیوز}}</ref><ref name="karajemrouz-1567">{{یادکرد وب |عنوان=انتقال موزه تاریخ شهر کرج به مکان جدید |نشانی=https://www.karajemrouz.ir/news/1567/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AC-%D8%A8%D9%87-%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF |تاریخ=۲۹ آگوست ۲۰۱۱ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=کرج امروز}}</ref>.

== اهمیت فرهنگی ==

گویش کرجی بخش جدایی‌ناپذیر از هویت فرهنگی مردم [[استان البرز]] است. این گویش حامل بخش عمده‌ای از میراث معنوی، آداب و رسوم، ضرب‌المثل‌ها و فرهنگ عامه این منطقه است.<ref name="karajemrouz-70737" /><ref name="mehr-1461917" />.

به گفته [[مهران رجبی]]، بازیگر و فعال فرهنگی: «گویش مادری هر فرد، نوستالژیک است و ترجمه واژه نوستالژیک، یعنی درد و دریغ و گذر عمر را می‌توان در این واژه دید. گویش مادری ما، گویشی است که تلخی‌ها را به شیرینی تبدیل کرده است».<ref name="tasnim-3266831" /><ref name="mirasekohestan-2025-03-01" />.

[[نورالله نریمانی]]، پژوهشگر گویش و زبان فارسی، معتقد است: «لهجه و گویش کرجی‌ها نشان از ادبیات و فرهنگ غنی و اصیل این استان است».<ref name="mehr-1461917" />.

== نمونه‌هایی از واژگان و ضرب‌المثل‌ها ==

گویش کرجی دارای واژگان خاص و ضرب‌المثل‌های منحصر به فردی است که نشان‌دهنده غنای فرهنگی این گویش است. برخی از ضرب‌المثل‌های معروف کرجی عبارتند از:
# «یه کوه باید خراب گده تا یه دره پرگده» (یک کوه باید خراب شود تا یک دره پر شود) - به معنای تحمل سختی‌ها برای رسیدن به هدف<ref name="facebook-proverbs">{{یادکرد وب |عنوان=تعدادی از ضرب‌المثل‌های کرجی |نشانی=https://www.facebook.com/hamgardi.alborz/posts/%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B6%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AB%D9%84-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AC%DB%8C%DB%8C%D9%87-%DA%A9%D9%88%D9%87-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%DA%AF%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D9%87%D8%AF%DB%8C%DA%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF-%D9%85%DB%8C%DA%AF%D9%88%D8%AA/1443621319233998/ |تاریخ بازدید=۱ نوامبر ۲۰۲۵ |وبگاه=فیسبوک}}</ref>
# «دیگ به دیگ می‌گوت: توبه، توبه، رُخت سیه» (دیگ به دیگ می‌گوید: چقدر سیاه هستی) - معادل ضرب‌المثل «دیگ به دیگ می‌گوید روت سیاه است»<ref name="facebook-proverbs" />
# «باباره بین، پسره بگیر؛ مادره بین، دختره هاگیر» (پدر را ببین، پسر را انتخاب کن؛ مادر را ببین، دختر را بخواه)<ref name="facebook-proverbs" />.

== جستارهای وابسته ==
* [[استان البرز]]
* [[شهرستان کرج]]
* [[شهرستان ساوجبلاغ]]
* [[شهرستان فردیس]]
* [[زبان تاتی ایران]]
* [[گویش قصرانی]]
* [[گویش ولاترویی]]

== منابع ==
{{پانویس}}
[[رده:گویش‌های فارسی]]
[[رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی]]
[[رده:فرهنگ استان البرز]]
[[رده:زبان‌شناسی ایران]]
[[رده:زبان‌های در معرض انقراض]]
[[رده:گویش‌های مازندرانی]]