زبان تاتی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Modir در ‏۵ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۲۸

2026-05-05T21:28:36Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۲۸
خط ۱۳:		خط ۱۳:
	## پراکندگی جغرافیایی		## پراکندگی جغرافیایی

	مردمانی که امروزه تات نامیده می‌شوند، در نواری منقطع از کوهستان قفقاز تا کوه‌های خراسان پراکنده‌اند.<ref name="tatها-prok">{{یادکرد وب \|نشانی=https://tat-ha.blogfa.com/post/56 \|عنوان=پراکندگی تات‌ها \|وبگاه=وبلاگ تات‌ها \|تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref> گویش‌های زبان تاتی روزگاری از آذربایجان تا شمال [[خراسان]] گسترده بود، ولی طی چندین قرن ترک‌زبان و فارسی‌زبان شدن بخشی از شمال‌غربی ایران، تنها در برخی مناطق کوهستانی و دورافتاده باقی مانده است.<ref name="peacefact">{{یادکرد وب \|نشانی=https://peacefact.com/زبان-تاتی-و-جغرافیای-زبان-تاتی \|عنوان=زبان تاتی و جغرافیای زبان تاتی در ایران \|وبگاه=مرکز گفتمان صلح برای همه \|تاریخ=۲۰ آوریل ۲۰۲۰ \|تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref> امروزه گویشوران تاتی در میان سایر گروه‌های زبانی زندگی می‌کنند و بر روی نقشه می‌توان آن منطقه را به‌شکل مثلثی مشاهده کرد که اضلاع آن از آخرین نقاط ارتفاعات [[طالقان (شهرستان)\|طالقان]] به سوی سیاهکل و رستم‌آباد کشیده شده و تا تاکستان ادامه می‌یابد.<ref name="peacefact" />		مردمانی که امروزه تات نامیده می‌شوند، در نواری منقطع از کوهستان قفقاز تا کوه‌های خراسان پراکنده‌اند.<ref name="tatها-prok">{{یادکرد وب \|نشانی=https://tat-ha.blogfa.com/post/56 \|عنوان=پراکندگی تات‌ها \|وبگاه=وبلاگ تات‌ها \|تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref> گویش‌های زبان تاتی روزگاری از آذربایجان تا شمال خراسان گسترده بود، ولی طی چندین قرن ترک‌زبان و فارسی‌زبان شدن بخشی از شمال‌غربی ایران، تنها در برخی مناطق کوهستانی و دورافتاده باقی مانده است.<ref name="peacefact">{{یادکرد وب \|نشانی=https://peacefact.com/زبان-تاتی-و-جغرافیای-زبان-تاتی \|عنوان=زبان تاتی و جغرافیای زبان تاتی در ایران \|وبگاه=مرکز گفتمان صلح برای همه \|تاریخ=۲۰ آوریل ۲۰۲۰ \|تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref> امروزه گویشوران تاتی در میان سایر گروه‌های زبانی زندگی می‌کنند و بر روی نقشه می‌توان آن منطقه را به‌شکل مثلثی مشاهده کرد که اضلاع آن از آخرین نقاط ارتفاعات [[طالقان (شهرستان)\|طالقان]] به سوی سیاهکل و رستم‌آباد کشیده شده و تا تاکستان ادامه می‌یابد.<ref name="peacefact" />

	### مناطق تات‌زبان در ایران		### مناطق تات‌زبان در ایران
خط ۲۱:		خط ۲۱:
	- '''[[استان البرز]]:''' [[شهرستان اشتهارد]] (شامل شهر [[اشتهارد]] و تمام روستاهای [[بخش پلنگ‌آباد]] و [[دهستان صحت‌آباد]])، [[شهرستان طالقان]] (بخش مرکزی، پایین‌طالقان و میان‌طالقان)، [[بخش آسارا]] (شامل [[دهستان آدران]] و [[دهستان سیرا]])، روستاهای [[میرچین (البرز)\|میرچین]]، [[چاله (البرز)\|چاله]]، [[آقاگیر (البرز)\|آقاگیر]] و [[ورس]].<ref name="wp-tati" /><ref name="armoot" />		- '''[[استان البرز]]:''' [[شهرستان اشتهارد]] (شامل شهر [[اشتهارد]] و تمام روستاهای [[بخش پلنگ‌آباد]] و [[دهستان صحت‌آباد]])، [[شهرستان طالقان]] (بخش مرکزی، پایین‌طالقان و میان‌طالقان)، [[بخش آسارا]] (شامل [[دهستان آدران]] و [[دهستان سیرا]])، روستاهای [[میرچین (البرز)\|میرچین]]، [[چاله (البرز)\|چاله]]، [[آقاگیر (البرز)\|آقاگیر]] و [[ورس]].<ref name="wp-tati" /><ref name="armoot" />
	- '''استان گیلان:''' سراسر شهرستان رودبار به‌ویژه بخش عمارلو و بخش خورگام، رودبار الموت، رودبار زیتون.<ref name="takhistory" />		- '''استان گیلان:''' سراسر شهرستان رودبار به‌ویژه بخش عمارلو و بخش خورگام، رودبار الموت، رودبار زیتون.<ref name="takhistory" />
	- '''استان زنجان:''' روستاهای جمال‌آباد، بالکور، چرزه، ~~[[هزارود]]،~~ بندرگاه، سیاهرود، نوکیان و قوهیجان در شهرستان طارم.<ref name="wp-tati" /><ref name="takhistory" />		- '''استان زنجان:''' روستاهای جمال‌آباد، بالکور، چرزه، هزارود، بندرگاه، سیاهرود، نوکیان و قوهیجان در شهرستان طارم.<ref name="wp-tati" /><ref name="takhistory" />
	- '''استان همدان:''' برخی روستاهای شهرستان نهاوند.<ref name="armoot" />		- '''استان همدان:''' برخی روستاهای شهرستان نهاوند.<ref name="armoot" />
	- '''استان سمنان:''' برخی روستاهای شاهرود.<ref name="armoot" />		- '''استان سمنان:''' برخی روستاهای شاهرود.<ref name="armoot" />

Modir در ‏۵ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۲۷

2026-05-05T21:27:34Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۲۷
خط ۳:		خط ۳:
	## ریشه و تاریخچه		## ریشه و تاریخچه

	ریشهٔ زبان تاتی به [[زبان مادی]] باستان بازمی‌گردد که در طول قرون متمادی تحت تأثیر زبان اوستایی (زبان مذهبی زرتشتیان)، زبان فارسی باستان، پهلوی اشکانی، پهلوی ساسانی و زبان فارسی دری قرار گرفته است.<ref name="wp-tati" /> بوریس میلر، زبان‌شناس روسی، معتقد است که تاتی و تالشی ادامهٔ زبانی است که دست‌کم هم‌زمان با آغاز فارسی میانه بدان سخن می‌گفته‌اند و نشانه‌هایی نیز از پیشینهٔ این زبان‌ها در دوران پیش از فارسی میانه دیده می‌شود.<ref name="wp-tati" /> والتر هنینگ، زبان‌شناس و ایران‌شناس آلمانی، نشان داد که گویش هرزندی زبان تاتی دارای بسیاری از ویژگی‌های زبانی مشترک با تالشی و زازا است.<ref name="wp-tati" />		ریشهٔ زبان تاتی به زبان مادی باستان بازمی‌گردد که در طول قرون متمادی تحت تأثیر زبان اوستایی (زبان مذهبی زرتشتیان)، زبان فارسی باستان، پهلوی اشکانی، پهلوی ساسانی و زبان فارسی دری قرار گرفته است.<ref name="wp-tati" /> بوریس میلر، زبان‌شناس روسی، معتقد است که تاتی و تالشی ادامهٔ زبانی است که دست‌کم هم‌زمان با آغاز فارسی میانه بدان سخن می‌گفته‌اند و نشانه‌هایی نیز از پیشینهٔ این زبان‌ها در دوران پیش از فارسی میانه دیده می‌شود.<ref name="wp-tati" /> والتر هنینگ، زبان‌شناس و ایران‌شناس آلمانی، نشان داد که گویش هرزندی زبان تاتی دارای بسیاری از ویژگی‌های زبانی مشترک با تالشی و زازا است.<ref name="wp-tati" />

	برخی پژوهشگران معتقدند زبان تاتی، زبان قدیم مردم آذربایجان بوده و '''آذری قدیم''' نامیده می‌شده است.<ref name="wp-tati" /> مورخان دوره اسلامی وقتی به زبان شهرهای نواحی آذربایجان، همدان، اصفهان و ری اشاره می‌کنند، از لفظ '''پهلوی''' یا '''فهلوی''' (زبان پارتی) استفاده می‌کنند که نشان می‌دهد زبان کهن مردم این مناطق ارتباطی به [[زبان فارسی]] و امپراتوری ساسانی نداشته و یک زبان جدا از شاخهٔ شمال‌غربی ایرانی بوده است.<ref name="wp-tati" />		برخی پژوهشگران معتقدند زبان تاتی، زبان قدیم مردم آذربایجان بوده و '''آذری قدیم''' نامیده می‌شده است.<ref name="wp-tati" /> مورخان دوره اسلامی وقتی به زبان شهرهای نواحی آذربایجان، همدان، اصفهان و ری اشاره می‌کنند، از لفظ '''پهلوی''' یا '''فهلوی''' (زبان پارتی) استفاده می‌کنند که نشان می‌دهد زبان کهن مردم این مناطق ارتباطی به زبان فارسی و امپراتوری ساسانی نداشته و یک زبان جدا از شاخهٔ شمال‌غربی ایرانی بوده است.<ref name="wp-tati" />

	## وجه تسمیه		## وجه تسمیه
خط ۴۸:		خط ۴۸:
	- '''تاتی:''' نام رایج و شناخته‌شده که از اصطلاح ترکی «تات» به‌معنای غیرترک گرفته شده است.<ref name="tatها" />		- '''تاتی:''' نام رایج و شناخته‌شده که از اصطلاح ترکی «تات» به‌معنای غیرترک گرفته شده است.<ref name="tatها" />
	- '''البرزی:''' گروهی از پژوهشگران این دسته زبانی را بر پایهٔ پراکنش جغرافیایی سخنوران موجود در امتداد [[رشته‌کوه البرز]]، زبان البرزی می‌خوانند.<ref name="lovelyiranian" /><ref name="takhistory" />		- '''البرزی:''' گروهی از پژوهشگران این دسته زبانی را بر پایهٔ پراکنش جغرافیایی سخنوران موجود در امتداد [[رشته‌کوه البرز]]، زبان البرزی می‌خوانند.<ref name="lovelyiranian" /><ref name="takhistory" />
	- '''رودباری:''' شماری از پژوهشگران بر پایهٔ تراکم جغرافیایی سخنوران کنونی حول [[شهرستان رودبار]] و [[رودبار الموت]] و نیز برای تأکید بر پیوستگی جغرافیایی–زبانی با زبان تالشی آن را زبان رودباری می‌خوانند.<ref name="lovelyiranian" />		- '''رودباری:''' شماری از پژوهشگران بر پایهٔ تراکم جغرافیایی سخنوران کنونی حول شهرستان رودبار و رودبار الموت و نیز برای تأکید بر پیوستگی جغرافیایی–زبانی با زبان تالشی آن را زبان رودباری می‌خوانند.<ref name="lovelyiranian" />
	- '''اشتهاردی:''' عده‌ای بر این باورند به دلیل اینکه شهر [[اشتهارد]] خاستگاه زبان تاتی بوده و اولین تات‌زبان‌ها در آن می‌زیسته‌اند و به دلیل اینکه گویش اشتهاردی تاتی دست‌نخورده است، می‌توان این زبان را اشتهاردی نامید.<ref name="takhistory" />		- '''اشتهاردی:''' عده‌ای بر این باورند به دلیل اینکه شهر [[اشتهارد]] خاستگاه زبان تاتی بوده و اولین تات‌زبان‌ها در آن می‌زیسته‌اند و به دلیل اینکه گویش اشتهاردی تاتی دست‌نخورده است، می‌توان این زبان را اشتهاردی نامید.<ref name="takhistory" />

Modir در ‏۲ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۳۵

2026-05-02T20:35:17Z

نمایش تغییرات

Modir: صفحه‌ای تازه حاوی «'''زبان تاتی ایران''' یا '''تاتی جنوبی''' (به تاتی: ''Tâti Zobun''، تاتی زُبون) از دستهٔ زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال‌غربی است که در بخش‌هایی از ایران به‌ویژه در استان قزوین، استان البرز، استان گیلان، استان آذربایجان شرقی، استان زنجان، ...» ایجاد کرد

2026-05-01T18:34:32Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''زبان تاتی ایران''' یا '''تاتی جنوبی''' (به تاتی: ''Tâti Zobun''، تاتی زُبون) از دستهٔ زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال‌غربی است که در بخش‌هایی از ایران به‌ویژه در استان قزوین، استان البرز، استان گیلان، استان آذربایجان شرقی، استان زنجان، ...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''زبان تاتی ایران''' یا '''تاتی جنوبی''' (به تاتی: ''Tâti Zobun''، تاتی زُبون) از دستهٔ [[زبان‌های ایرانی]] شاخهٔ شمال‌غربی است که در بخش‌هایی از [[ایران]] به‌ویژه در [[استان قزوین]]، [[استان البرز]]، [[استان گیلان]]، [[استان آذربایجان شرقی]]، [[استان زنجان]]، [[استان سمنان]] و برخی نقاط [[استان خراسان شمالی]] رواج دارد.<ref name="wp-tati">{{یادکرد وب |نشانی=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%AA%D8%A7%D8%AA%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |عنوان=زبان تاتی ایران |وبگاه=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref> زبان تاتی در کنار [[زبان تالشی]]، [[زبان گیلکی]]، [[زبان مازندرانی]] و [[زبان سمنانی]] جزو زبان‌های شمال‌غربی ایران محسوب می‌شود و از بازماندگان [[زبان مادی]] و [[زبان پهلوی|پهلوی اشکانی]] است.<ref name="wp-tati" /><ref name="armoot">{{یادکرد وب |نشانی=https://armoot.blogfa.com/post/10 |عنوان=زبان تاتی در استان‌های مختلف ایران گویشور دارد |وبگاه=یادداشت‌های پراکنده |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref>

## ریشه و تاریخچه

ریشهٔ زبان تاتی به [[زبان مادی]] باستان بازمی‌گردد که در طول قرون متمادی تحت تأثیر [[زبان اوستایی]] (زبان مذهبی [[زرتشت|زرتشتیان]])، [[زبان فارسی باستان]]، [[زبان پهلوی|پهلوی اشکانی]]، [[زبان پهلوی|پهلوی ساسانی]] و [[زبان فارسی دری]] قرار گرفته است.<ref name="wp-tati" /> بوریس میلر، زبان‌شناس روسی، معتقد است که تاتی و تالشی ادامهٔ زبانی است که دست‌کم هم‌زمان با آغاز [[زبان پارتی|فارسی میانه]] بدان سخن می‌گفته‌اند و نشانه‌هایی نیز از پیشینهٔ این زبان‌ها در دوران پیش از فارسی میانه دیده می‌شود.<ref name="wp-tati" /> والتر هنینگ، زبان‌شناس و ایران‌شناس آلمانی، نشان داد که گویش هرزندی زبان تاتی دارای بسیاری از ویژگی‌های زبانی مشترک با تالشی و زازا است.<ref name="wp-tati" />

برخی پژوهشگران معتقدند زبان تاتی، زبان قدیم مردم [[آذربایجان (ایران)|آذربایجان]] بوده و '''آذری قدیم''' نامیده می‌شده است.<ref name="wp-tati" /> مورخان دوره اسلامی وقتی به زبان شهرهای نواحی [[آذربایجان (ایران)|آذربایجان]]، [[همدان]]، [[اصفهان]] و [[ری (شهر)|ری]] اشاره می‌کنند، از لفظ '''پهلوی''' یا '''فهلوی''' (زبان پارتی) استفاده می‌کنند که نشان می‌دهد زبان کهن مردم این مناطق ارتباطی به [[زبان فارسی]] و امپراتوری ساسانی نداشته و یک زبان جدا از شاخهٔ شمال‌غربی ایرانی بوده است.<ref name="wp-tati" />

## وجه تسمیه

واژهٔ «تات» در قدیمی‌ترین سند یافت‌شده در '''کتیبهٔ اورخون''' مربوط به قرن ۸ میلادی (قرن دوم هجری) آمده است.<ref name="tatها">{{یادکرد وب |نشانی=https://tat-ha.blogfa.com/post/14 |عنوان=هویت تات‌ها و زبان تاتی |وبگاه=وبلاگ تات‌ها |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref> کلمهٔ «تات» در زبان ترکی به‌معنای «بیگانه» یا «غیرترک» است و اقوام ترک این واژه را برای اشاره به مردمانی به‌کار می‌بردند که به زبان‌های ایرانی صحبت می‌کردند و در میان جوامع ترک‌زبان زندگی می‌کردند.<ref name="tatها" /><ref name="youtube-tat">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.youtube.com/watch?v=cSxk9N4WylU |عنوان=تات‌ها و زبان تاتی: یادگار زبان پهلوی پراکنده از خراسان تا قفقاز |وبگاه=یوتیوب |تاریخ=۳ سپتامبر ۲۰۲۳ |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref> برخی محققان مانند [[ملک‌الشعرای بهار]] بر این باورند که اصطلاح «تات» در شمال [[خراسان]] برگرفته و تغییریافتهٔ اصطلاح «تازیک» یا «تاجیک» است که پس از حملهٔ اعراب به شمال خراسان، ابتدا از سوی ایرانیان به اعراب و سپس از سوی اقوام ترک به فارس‌زبانان اطلاق شده است.<ref name="takhistory">{{یادکرد وب |نشانی=https://takhistory.blogfa.com/post/16 |عنوان=زبــان تاتــی ایــرانــی در تاکــستان و اطــراف آن |وبگاه=تاریخ تاکستان |تاریخ=۲۱ جولای ۲۰۰۹ |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref>

## پراکندگی جغرافیایی

مردمانی که امروزه تات نامیده می‌شوند، در نواری منقطع از کوهستان [[قفقاز]] تا کوه‌های [[خراسان]] پراکنده‌اند.<ref name="tatها-prok">{{یادکرد وب |نشانی=https://tat-ha.blogfa.com/post/56 |عنوان=پراکندگی تات‌ها |وبگاه=وبلاگ تات‌ها |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref> گویش‌های زبان تاتی روزگاری از [[آذربایجان (ایران)|آذربایجان]] تا شمال [[خراسان]] گسترده بود، ولی طی چندین قرن ترک‌زبان و فارسی‌زبان شدن بخشی از شمال‌غربی ایران، تنها در برخی مناطق کوهستانی و دورافتاده باقی مانده است.<ref name="peacefact">{{یادکرد وب |نشانی=https://peacefact.com/زبان-تاتی-و-جغرافیای-زبان-تاتی |عنوان=زبان تاتی و جغرافیای زبان تاتی در ایران |وبگاه=مرکز گفتمان صلح برای همه |تاریخ=۲۰ آوریل ۲۰۲۰ |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref> امروزه گویشوران تاتی در میان سایر گروه‌های زبانی زندگی می‌کنند و بر روی نقشه می‌توان آن منطقه را به‌شکل مثلثی مشاهده کرد که اضلاع آن از آخرین نقاط ارتفاعات [[طالقان (شهرستان)|طالقان]] به سوی [[سیاهکل]] و [[رستم‌آباد (گیلان)|رستم‌آباد]] کشیده شده و تا [[تاکستان]] ادامه می‌یابد.<ref name="peacefact" />

### مناطق تات‌زبان در ایران

- '''[[استان آذربایجان شرقی]]:''' [[هرزن (مراغه)|هرزن]]، [[گلین‌قیه]]، [[دیزمار]]، [[کرینگان]] در بخش حسنلو در اطراف [[تبریز]]، [[مرند]] و [[کلیبر]].<ref name="wp-tati" />
- '''[[استان قزوین]]:''' [[شهرستان تاکستان]] (شامل شهر [[تاکستان]]، روستاهای [[اسفرورین]]، [[خیارج]]، [[دانسفان]]، [[سگزآباد]]، [[ابراهیم‌آباد (بویین‌زهرا)|ابراهیم‌آباد]])، [[شهرستان بویین‌زهرا]] (شامل شهرهای [[شال (بویین‌زهرا)|شال]]، [[دانسفهان]]).<ref name="wp-tati" /><ref name="takhistory" />
- '''[[استان البرز]]:''' [[شهرستان اشتهارد]] (شامل شهر [[اشتهارد]] و تمام روستاهای [[بخش پلنگ‌آباد]] و [[دهستان صحت‌آباد]])، [[شهرستان طالقان]] (بخش مرکزی، پایین‌طالقان و میان‌طالقان)، [[بخش آسارا]] (شامل [[دهستان آدران]] و [[دهستان سیرا]])، روستاهای [[میرچین (البرز)|میرچین]]، [[چاله (البرز)|چاله]]، [[آقاگیر (البرز)|آقاگیر]] و [[ورس]].<ref name="wp-tati" /><ref name="armoot" />
- '''[[استان گیلان]]:''' سراسر [[شهرستان رودبار]] به‌ویژه [[بخش عمارلو]] و [[بخش خورگام]]، [[رودبار الموت]]، [[رودبار زیتون]].<ref name="takhistory" />
- '''[[استان زنجان]]:''' روستاهای [[جمال‌آباد (طارم)|جمال‌آباد]]، [[بالکور]]، [[چرزه]]، [[هزارود]]، [[بندرگاه (زنجان)|بندرگاه]]، [[سیاهرود]]، [[نوکیان]] و [[قوهیجان]] در [[شهرستان طارم]].<ref name="wp-tati" /><ref name="takhistory" />
- '''[[استان همدان]]:''' برخی روستاهای [[شهرستان نهاوند]].<ref name="armoot" />
- '''[[استان سمنان]]:''' برخی روستاهای [[شاهرود (شهر)|شاهرود]].<ref name="armoot" />
- '''[[استان خراسان شمالی]]:''' برخی روستاهای مرزی.<ref name="armoot" />

## تاتی در استان البرز

[[استان البرز]] یکی از مراکز اصلی پراکندگی زبان تاتی است و این زبان در چند منطقه از این استان هنوز به‌عنوان زبان مادری رواج دارد:

### شهرستان اشتهارد

[[شهرستان اشتهارد]] مهم‌ترین و دست‌نخورده‌ترین منطقهٔ تات‌زبان [[استان البرز]] است.<ref name="takhistory" /> طبق کتاب '''تات‌نشین‌های بلوک زهرا''' نوشتهٔ [[جلال آل‌احمد]]، گویش اشتهاردی شاید خالص‌ترین گویش زبان تاتی باشد، چون منطقهٔ [[اشتهارد]] که در سر راه [[کرج]] به [[بویین‌زهرا]] قرار دارد، به علت خشکی و کمی آب از دستبرد کوچ‌نشین‌های ترک در امان بوده و مردم آن همچنان زبان قدیم خود را حفظ کرده‌اند.<ref name="takhistory" /><ref name="lovelyiranian">{{یادکرد وب |نشانی=https://lovelyiranian.wordpress.com/2015/06/12/ |عنوان=گویش‌های زبان تاتی ایران |وبگاه=Lovely Iranian |تاریخ=۱۱ ژوئن ۲۰۱۵ |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref> شهر [[اشتهارد]] و تمام روستاهای [[بخش پلنگ‌آباد]] (شامل خود [[پلنگ‌آباد]]، [[جعفرآباد (اشتهارد)|جعفرآباد]]، [[مزرعهٔ فدک]]، [[قزل‌چشمه]]، [[جارو (اشتهارد)|جارو]]، [[بوجعفر]]، [[مهدی‌آباد (اشتهارد)|مهدی‌آباد]] و دیگر آبادی‌ها) و بیشتر روستاهای [[دهستان صحت‌آباد]] تات‌زبان هستند.<ref name="wp-tati" />

### بخش آسارا و دهستان آدران

[[بخش آسارا]] و به‌ویژه [[دهستان آدران]] و [[دهستان سیرا]] از مناطق تات‌زبان [[استان البرز]] محسوب می‌شوند.<ref name="armoot" /> روستاهایی مانند [[خوزنکلا]]، [[سرزیارت (کرج)|سرزیارت]]، [[آیگان (کرج)|آیگان]]، [[اویزر]]، [[لیلستان (کرج)|لیلستان]]، [[کلوان (کرج)|کلوان]]، [[کلها]] و دیگر روستاهای [[دهستان آدران]] به گویش تاتی سخن می‌گویند.<ref name="wp-tati" /><ref name="instagram-khoznkola">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.instagram.com/reel/DGr5AHGNXqa/ |عنوان=روستای تات‌زبان خوزنکلا روستایی از توابع بخش آسارا شهرستان کرج |وبگاه=اینستاگرام |تاریخ=۲۸ فوریه ۲۰۲۵ |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref>

### شهرستان طالقان

[[شهرستان طالقان]] (بخش مرکزی، [[دهستان پایین‌طالقان]]، [[دهستان میان‌طالقان]]، [[جوستان (البرز)|جوستان]] و [[کنارود (طالقان)|کنارود]]) از دیگر مناطق تات‌زبان [[استان البرز]] است.<ref name="armoot" />

## نام‌های مختلف زبان تاتی

این زبان در برخی منابع و پژوهش‌ها با نام‌های مختلفی شناخته می‌شود:

- '''تاتی:''' نام رایج و شناخته‌شده که از اصطلاح ترکی «تات» به‌معنای غیرترک گرفته شده است.<ref name="tatها" />
- '''البرزی:''' گروهی از پژوهشگران این دسته زبانی را بر پایهٔ پراکنش جغرافیایی سخنوران موجود در امتداد [[رشته‌کوه البرز]]، زبان البرزی می‌خوانند.<ref name="lovelyiranian" /><ref name="takhistory" />
- '''رودباری:''' شماری از پژوهشگران بر پایهٔ تراکم جغرافیایی سخنوران کنونی حول [[شهرستان رودبار]] و [[رودبار الموت]] و نیز برای تأکید بر پیوستگی جغرافیایی–زبانی با [[زبان تالشی]] آن را زبان رودباری می‌خوانند.<ref name="lovelyiranian" />
- '''اشتهاردی:''' عده‌ای بر این باورند به دلیل اینکه شهر [[اشتهارد]] خاستگاه زبان تاتی بوده و اولین تات‌زبان‌ها در آن می‌زیسته‌اند و به دلیل اینکه گویش اشتهاردی تاتی دست‌نخورده است، می‌توان این زبان را اشتهاردی نامید.<ref name="takhistory" />

## گویش‌های اصلی تاتی

زبان تاتی (ایرانی) به ۶ گونهٔ (شاخه) اصلی تقسیم می‌شود:<ref name="wp-tati" />

1. '''تاتی جنوبی''' (شامل نیمهٔ جنوبی [[استان قزوین]]، [[شهرستان اشتهارد]] در [[استان البرز]] و [[استان مرکزی]]): تاکستانی، شالی، خیارجی، ابراهیم‌آبادی، سگزآبادی، دانسفانی، اسفرورینی، خوزنینی.
2. '''تاتی اشتهاردی''' (مربوط به [[شهرستان اشتهارد]]).
3. '''تاتی البرزی یا رودباری''' (شامل [[شهرستان رودبار]]، [[رودبار الموت]]، [[بخش آسارا]]، [[شهرستان طالقان]]): شامل گویش‌های منطقهٔ [[دهستان آدران]]، [[دهستان سیرا]] و دیگر نقاط [[استان البرز]].
4. '''تاتی زنجان و قزوین شمالی''' (مربوط به [[شهرستان طارم]] و اطراف [[زنجان]]).
5. '''تاتی آذربایجان''' (مربوط به [[آذربایجان شرقی]] و [[آذربایجان غربی]]).
6. '''تاتی خراسان''' (مربوط به [[خراسان شمالی]] و نواحی مرزی).

## ویژگی‌های زبانی

زبان تاتی با توجه به اینکه یکی از زبان‌های ایرانی شمال‌غربی است، بیشترین نزدیکی را به زبان‌های [[زبان تالشی|تالشی]]، [[زبان کردی|کردی]]، [[زبان زازاکی|زازاکی]]، [[زبان گیلکی|گیلکی]]، [[زبان مازندرانی|مازندرانی]]، [[زبان لکی|لکی]] و [[زبان بلوچی|بلوچی]] دارد.<ref name="wp-tati" /> برخی به شباهت‌های تاتی با [[زبان اوستایی|اوستایی]] اشاره داشته‌اند و عده‌ای نیز کوشیده‌اند به شباهت‌ها و پیوندهای تاتی با [[زبان پهلوی|پهلوی]] اشاره داشته باشند.<ref name="wp-tati" />

## وضعیت کنونی و خطر انقراض

زبان تاتی در حال حاضر به‌عنوان یکی از '''زبان‌های در معرض خطر''' به‌شمار می‌آید.<ref name="takhistory" /> این زبان که روزگاری از [[آذربایجان (ایران)|آذربایجان]] تا شمال [[خراسان]] گسترده بود، طی چندین قرن ترک‌زبان و فارسی‌زبان شدن مناطق مختلف، تنها در برخی مناطق کوهستانی و دورافتاده باقی مانده است.<ref name="peacefact" /> نسل جوان در بسیاری از مناطق تات‌زبان، به‌تدریج به [[زبان فارسی]] یا [[زبان ترکی آذربایجانی|زبان ترکی]] روی می‌آورند و زبان مادری خود را کمتر در زندگی روزمره به‌کار می‌برند.<ref name="youtube-tat-tonin">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.youtube.com/watch?v=pn0Sn6-9fb4 |عنوان=زبان و فرهنگ قوم تات در گذر زمان: طنین تاریخ |وبگاه=یوتیوب |تاریخ=۱۲ فوریه ۲۰۲۵ |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref>

با این حال، تلاش‌هایی برای حفظ و ثبت این زبان در مناطقی مانند [[اشتهارد]]، [[بخش آسارا]]، [[شهرستان طالقان]]، [[شهرستان رودبار]] و [[شهرستان تاکستان]] ادامه دارد و فعالان فرهنگی و زبان‌شناسان بر اهمیت حفظ این میراث زبانی کهن تأکید می‌کنند.<ref name="instagram-khoznkola" /><ref name="instagram-tat">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.instagram.com/reel/DHXyklzNSwk/ |عنوان=زبان تات و گویش‌های آن را پاس بداریم |وبگاه=اینستاگرام |تاریخ=۱۷ مارس ۲۰۲۵ |تاریخ بازبینی=۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵}}</ref>

## پانویس

{{پانویس}}