کاخ شهرستانک - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Modir در ‏۲۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۱۸

2026-07-23T11:18:08Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۱۸
خط ۸:		خط ۸:
	\|شهرستان = [[شهرستان کرج]]		\|شهرستان = [[شهرستان کرج]]
	\|موقعیت = [[روستای شهرستانک]]، [[بخش آسارا]]، حدود ۵۵ کیلومتری شمال‌شرقی [[کرج]]		\|موقعیت = [[روستای شهرستانک]]، [[بخش آسارا]]، حدود ۵۵ کیلومتری شمال‌شرقی [[کرج]]
	\|مختصات = ~~{{coord\|35\|56\|42\|N\|51\|22\|28.7\|E}}~~		\|مختصات =
	\|دوره تاریخی = [[قاجاریه]]		\|دوره تاریخی = قاجاریه
	\|سال ساخت = ۱۲۹۵–۱۲۹۸ ه‍.ق (حدود ۱۲۵۷ خورشیدی / ۱۸۷۸ میلادی)		\|سال ساخت = ۱۲۹۵–۱۲۹۸ ه‍.ق (حدود ۱۲۵۷ خورشیدی / ۱۸۷۸ میلادی)
	\|بانی = [[ناصرالدین شاه قاجار]]		\|بانی = ناصرالدین شاه قاجار
	\|معمار = حاجی ابوالحسن معمارباشی (آقا محمدابراهیم خان)		\|معمار = حاجی ابوالحسن معمارباشی (آقا محمدابراهیم خان)
	\|مساحت محوطه = حدود ۸٬۰۰۰ متر مربع		\|مساحت محوطه = حدود ۸٬۰۰۰ متر مربع
خط ۱۴۰:		خط ۱۴۰:
	== منابع ==		== منابع ==

	* ~~{{یادکرد کتاب \|نام خانوادگی=کیانی \|نام=~~محمد ~~یوسف \|عنوان=~~معماری ایران، دوره ~~اسلامی~~ \|~~سال=۱۳۶۶ \|ناشر= \|مکان=تهران \|صفحات=~~ص۲۴۳–۲۴۴}}		* کیانی، محمد یوسف، معماری ایران، دوره اسلامی، ۱۳۶۶، نشر \|مکان، تهران، ص۲۴۳–۲۴۴.
	* ~~{{یادکرد کتاب \|نام خانوادگی=قربانی \|نام=نعیمه \|عنوان=~~کاخ ~~شهرستانک \|سال=۱۳۸۸ \|ناشر= \|مکان= \|صفحات=~~ص۵۴–۵۵ ~~\|نشریه=رشد آموزش تاریخ \|شماره=۳۵ \|شاپا= \|شابک=}}~~		* قربانی، نعیمه، کاخ شهرستانک، ۱۳۸۸، نشر امکان، ص۵۴–۵۵.
	* ~~{{یادکرد کتاب \|نام خانوادگی=~~ناصرالدین ~~شاه \|نام= \|عنوان=~~سفرنامهٔ ناصرالدین شاه به ~~قم \|سال=۱۳۹۹ \|ناشر=~~ابریشمی ~~\|مکان= \|صفحات= \|شاپا= \|شابک=}}~~		* ناصرالدین شاه، سفرنامهٔ ناصرالدین شاه به قم، ۱۳۹۹، ابریشمی.

Modir در ‏۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۲۳:۲۶

2026-06-17T23:26:35Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۲۳:۲۶
خط ۸:		خط ۸:
	\|شهرستان = [[شهرستان کرج]]		\|شهرستان = [[شهرستان کرج]]
	\|موقعیت = [[روستای شهرستانک]]، [[بخش آسارا]]، حدود ۵۵ کیلومتری شمال‌شرقی [[کرج]]		\|موقعیت = [[روستای شهرستانک]]، [[بخش آسارا]]، حدود ۵۵ کیلومتری شمال‌شرقی [[کرج]]
	\|مختصات = ~~۳۵°۵۶′۴۲″ شمالی ۵۱°۲۲′۲۸٫۷″ شرقی~~		\|مختصات = {{coord\|35\|56\|42\|N\|51\|22\|28.7\|E}}
	\|دوره تاریخی = [[قاجاریه]]		\|دوره تاریخی = [[قاجاریه]]
	\|سال ساخت = ۱۲۹۵–۱۲۹۸ ه‍.ق (حدود ۱۲۵۷ خورشیدی / ۱۸۷۸ میلادی)		\|سال ساخت = ۱۲۹۵–۱۲۹۸ ه‍.ق (حدود ۱۲۵۷ خورشیدی / ۱۸۷۸ میلادی)

Modir: /* تخریب ناشی از بهمن */

2026-03-09T21:58:25Z

تخریب ناشی از بهمن

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۵۸
خط ۴۷:		خط ۴۷:
	=== تخریب ناشی از بهمن ===		=== تخریب ناشی از بهمن ===

	کاخ شهرستانک به‌دلیل قرار گرفتن در پای دامنهٔ شمالی و برف‌گیر ~~[[توچال]]،~~ همواره در معرض تخریب ناشی از ریزش بهمن بود.<ref name="wp-kakhe"/> ناصرالدین شاه در یادداشت‌های خود (سه‌شنبه ۲۰ رجب ۱۳۰۵ قمری / فروردین ۱۲۶۷ خورشیدی) نوشته است:		کاخ شهرستانک به‌دلیل قرار گرفتن در پای دامنهٔ شمالی و برف‌گیر توچال، همواره در معرض تخریب ناشی از ریزش بهمن بود.<ref name="wp-kakhe"/> ناصرالدین شاه در یادداشت‌های خود (سه‌شنبه ۲۰ رجب ۱۳۰۵ قمری / فروردین ۱۲۶۷ خورشیدی) نوشته است:

	{{نقل‌قول\|حاجی شکارچی را فرستاده بودیم شهرستانک [که] عمارت امین‌اقدس را که بهمن آمده [و] خراب کرده بود [را] ببیند چطور شده است. رفته بود، امروز سر ناهارگاه آمد، می‌گفت بهمن عمارت امین‌اقدس را بکلّی خراب کرده است. هفده ذرع بهمن را کندیم تا فرش‌ها را درآوردیم، اما عمارت را دیگر نمی‌شود ساخت. بهمن، پنج ذرع هم از دیوار عمارت ما را خراب کرده است.\|سفرنامهٔ ناصرالدین شاه به قم، نشر ابریشمی، ۱۳۹۹<ref name="wp-kakhe"/>}}		{{نقل‌قول\|حاجی شکارچی را فرستاده بودیم شهرستانک [که] عمارت امین‌اقدس را که بهمن آمده [و] خراب کرده بود [را] ببیند چطور شده است. رفته بود، امروز سر ناهارگاه آمد، می‌گفت بهمن عمارت امین‌اقدس را بکلّی خراب کرده است. هفده ذرع بهمن را کندیم تا فرش‌ها را درآوردیم، اما عمارت را دیگر نمی‌شود ساخت. بهمن، پنج ذرع هم از دیوار عمارت ما را خراب کرده است.\|سفرنامهٔ ناصرالدین شاه به قم، نشر ابریشمی، ۱۳۹۹<ref name="wp-kakhe"/>}}
خط ۵۷:		خط ۵۷:
	کاخ شهرستانک از دو بخش اصلی بیرونی و اندرونی تشکیل شده است.<ref name="wp-kakhe"/><ref name="karajrasa"/>		کاخ شهرستانک از دو بخش اصلی بیرونی و اندرونی تشکیل شده است.<ref name="wp-kakhe"/><ref name="karajrasa"/>

	حیاط بیرونی به شکل مستطیلی با دو کنج پخ و در چهار تراز طراحی شده بود.<ref name="wp-kakhe"/> ورودی کاخ به شکل نیم‌دایره در تراز اول قرار داشت.<ref name="wp-kakhe"/> عمارت بیرونی (دیوانخانه) در ابعاد ۱۲ در ۲۴ متر و در دو طبقه در تراز سوم ساخته شده بود؛ داخل و سقف دیوانخانه با کاغذ‌دیواری‌های الوان و [[گچ‌بری]] تزئین شده بود.<ref name="wp-kakhe"/><ref name="hornou"/> در حال حاضر طبقهٔ دوم عمارت بیرونی به‌طور کامل تخریب شده است.<ref name="wp-kakhe"/>		حیاط بیرونی به شکل مستطیلی با دو کنج پخ و در چهار تراز طراحی شده بود.<ref name="wp-kakhe"/> ورودی کاخ به شکل نیم‌دایره در تراز اول قرار داشت.<ref name="wp-kakhe"/> عمارت بیرونی (دیوانخانه) در ابعاد ۱۲ در ۲۴ متر و در دو طبقه در تراز سوم ساخته شده بود؛ داخل و سقف دیوانخانه با کاغذ‌دیواری‌های الوان و گچ‌بری تزئین شده بود.<ref name="wp-kakhe"/><ref name="hornou"/> در حال حاضر طبقهٔ دوم عمارت بیرونی به‌طور کامل تخریب شده است.<ref name="wp-kakhe"/>

	در بخش شمال‌غربی و در مرز میان اندرونی و بیرونی، حمام خصوصی شاه قرار داشت.<ref name="wp-kakhe"/>		در بخش شمال‌غربی و در مرز میان اندرونی و بیرونی، حمام خصوصی شاه قرار داشت.<ref name="wp-kakhe"/>

Modir در ‏۱۹ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۹

2026-02-19T12:09:08Z

نمایش تغییرات

Modir: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات بنای تاریخی |نام = کاخ شهرستانک |نام دیگر = عمارت ناصرالدین شاهی شهرستانک، کاخ ناصری |تصویر = |عنوان تصویر = |کشور = ایران |استان = استان البرز |شهرستان = شهرستان کرج |موقعیت = روستای شهرستانک، بخش آسارا، حدود ۵۵ کیلومتری شمال...» ایجاد کرد

2026-02-19T12:02:40Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات بنای تاریخی |نام = کاخ شهرستانک |نام دیگر = عمارت ناصرالدین شاهی شهرستانک، کاخ ناصری |تصویر = |عنوان تصویر = |کشور = ایران |استان = استان البرز |شهرستان = شهرستان کرج |موقعیت = روستای شهرستانک، بخش آسارا، حدود ۵۵ کیلومتری شمال...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{جعبه اطلاعات بنای تاریخی
|نام = کاخ شهرستانک
|نام دیگر = عمارت ناصرالدین شاهی شهرستانک، کاخ ناصری
|تصویر =
|عنوان تصویر =
|کشور = ایران
|استان = [[استان البرز]]
|شهرستان = [[شهرستان کرج]]
|موقعیت = [[روستای شهرستانک]]، [[بخش آسارا]]، حدود ۵۵ کیلومتری شمال‌شرقی [[کرج]]
|مختصات = ۳۵°۵۶′۴۲″ شمالی ۵۱°۲۲′۲۸٫۷″ شرقی
|دوره تاریخی = [[قاجاریه]]
|سال ساخت = ۱۲۹۵–۱۲۹۸ ه‍.ق (حدود ۱۲۵۷ خورشیدی / ۱۸۷۸ میلادی)
|بانی = [[ناصرالدین شاه قاجار]]
|معمار = حاجی ابوالحسن معمارباشی (آقا محمدابراهیم خان)
|مساحت محوطه = حدود ۸٬۰۰۰ متر مربع
|کاربری فعلی = در دست مرمت و تبدیل به بوتیک هتل
|شماره ثبت ملی = ۱۹۲۵
|تاریخ ثبت ملی = ۱۶ شهریور ۱۳۷۶
}}

'''کاخ شهرستانک''' یا '''عمارت ناصرالدین شاهی شهرستانک''' که به '''کاخ ناصری''' نیز شهرت دارد، کاخی ییلاقی مربوط به دورهٔ [[قاجاریه]] در [[روستای شهرستانک]]، [[بخش آسارا]]، [[شهرستان کرج]]، [[استان البرز]] است. این بنا در سال ۱۲۹۵ هجری قمری (حدود ۱۲۵۷ خورشیدی / ۱۸۷۸ میلادی) به فرمان [[ناصرالدین شاه قاجار]] برای اقامت ییلاقی در انتهای درهٔ «گله‌گیله» (یا «گل‌کیله») شهرستانک ساخته شد و از زیباترین بناهای دوران قاجاریه به‌شمار می‌رفت. کاخ شهرستانک در تاریخ ۱۶ شهریور ۱۳۷۶ با شمارهٔ ۱۹۲۵ در فهرست [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده است.<ref name="kojaro">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.kojaro.com/history-art-culture/154310-کاخ-شهرستانک-کرج |عنوان=کاخ شهرستانک کرج؛ اقامتگاه ییلاقی ناصرالدین شاه قاجار |ناشر=کجارو |تاریخ=۱۵ مرداد ۱۳۹۷ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="wp-kakhe">{{یادکرد وب |نشانی=https://fa.wikipedia.org/wiki/کاخ_شهرستانک |عنوان=کاخ شهرستانک |ناشر=ویکی‌پدیای فارسی |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="asriran">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/610815 |عنوان=سرنوشت عمارت زیبایی که ناصرالدین‌شاه در یکی از زیباترین روستاهای ایران ساخت |ناشر=عصر ایران |تاریخ=۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="yaldamed">{{یادکرد وب |نشانی=https://yaldamedtour.com/fa/place/2568 |عنوان=کاخ شهرستانک – یادگاری از سلطنت ناصرالدین شاه قاجار |ناشر=یلدامدتور |تاریخ=۷ ژوئن ۲۰۲۴ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="beytoote">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.beytoote.com/iran/bastani/palace02-shahrestanak.html |عنوان=کاخ شهرستانک، کاخ خوش‌گذران‌ترین شاه ایران |ناشر=بیتوته |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="hornou">{{یادکرد وب |نشانی=https://hornou.com/blog/کاخ-ناصری-شهرستانک/ |عنوان=کاخ ناصری شهرستانک |ناشر=گروه معماری هورنو |تاریخ=۲۶ مه ۲۰۲۳ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="karajrasa">{{یادکرد وب |نشانی=https://karajrasa.ir/کاخ-تاریخی-شهرستانک-کرج-در-اختیار-بخش-خصوصی-قرار-گرفت |عنوان=کاخ تاریخی شهرستانک کرج در اختیار بخش خصوصی قرار گرفت |ناشر=کرج رسا |تاریخ=۱۴ فروردین ۱۴۰۰ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="ilna">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.ilna.ir/بخش-فرهنگ-هنر-6/1504436-مرمت-کاخ-شهرستانک-در-آستانه-اتمام |عنوان=مرمت کاخ شهرستانک در آستانه اتمام |ناشر=ایلنا |تاریخ=۲۲ تیر ۱۴۰۳ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="irna-80">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.irna.ir/news/85536256 |عنوان=مدیرکل میراث فرهنگی: ۸۰ درصد مرمت کاخ تاریخی شهرستانک کرج انجام شد |ناشر=ایرنا |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="tasnim-1402">{{یادکرد وب |نشانی=https://39752889.khabarban.com |عنوان=واگذاری ۴ کاروانسرا به بخش خصوصی – تسریع مرمت کاخ شهرستانک |ناشر=خبربان (به نقل از تسنیم) |تاریخ=۲۵ بهمن ۱۴۰۲ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="iichs">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.iichs.ir/fa/news/4796 |عنوان=مراسم آش‌پزان ناصرالدین‌شاه در شهرستانک |ناشر=پژوهشکده تاریخ معاصر |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="sepanja">{{یادکرد وب |نشانی=https://sepanja.com/blog/راهنمای-سفر-به-شهرستانک |عنوان=گشت‌وگذاری در اطراف تهران و روستای شهرستانک |ناشر=سپنجا |تاریخ=دسامبر ۲۰۲۲ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="chidaneh">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.chidaneh.com/historical-house |عنوان=شاه ایران سالی یک روز برای این کاخ جان می‌داد |ناشر=چیدانه |تاریخ=۱۶ اوت ۲۰۲۴ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="hamshahri">{{یادکرد وب |نشانی=https://newspaper.hamshahrionline.ir/id/61966 |عنوان=کاخ ناصری؛ میراث فراموش شده |ناشر=روزنامه همشهری |تاریخ=بهمن ۱۴۰۴ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="kojaro-hotel">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.kojaro.com/news/198456-ghajar-palace-boutique-hotel/ |عنوان=کاخ قجری شهرستانک به‌زودی بوتیک هتل می‌شود |ناشر=کجارو |تاریخ=۲۲ تیر ۱۴۰۳ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref><ref name="iribnews-1404">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.iribnews.ir/fa/news/5536686 |عنوان=واگذاری بناهای تاریخی به بخش خصوصی، راهکار احیای میراث ملی |ناشر=خبرگزاری صداوسیما |تاریخ=۱۶ مرداد ۱۴۰۴ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref>

== موقعیت جغرافیایی ==

کاخ شهرستانک در انتهای درّهٔ روستای [[شهرستانک]] واقع شده؛ روستایی سرسبز در [[بخش آسارا]] از توابع [[شهرستان کرج]] که در حدود ۵۵ کیلومتری شمال‌شرقی شهر [[کرج]] و در نزدیکی [[جاده کرج-چالوس]] قرار دارد.<ref name="kojaro"/><ref name="chtn-fazNakhast">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.chtn.ir/news/1391042551 |عنوان=فاز نخست پروژه کاخ شهرستانک تا پایان سال مالی ۹۱ به بهره‌برداری می‌رسد |ناشر=خبرگزاری میراث فرهنگی |تاریخ=۲۳ تیر ۱۳۹۱ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref>

محل ساخت کاخ در ابتدای دره و سرچشمهٔ رودخانهٔ شهرستانک انتخاب شده بود؛ منطقه‌ای که از یک‌سو کوه‌های پرابهت و طبیعت بکر آن را احاطه کرده و از سوی دیگر، امتداد شرقی–غربی دره باعث تابش مداوم خورشید در بیشتر ساعات روز و ایجاد آب‌وهوایی دلنشین در بهار و تابستان می‌شود.<ref name="wp-kakhe"/><ref name="asriran"/>

انتهای درهٔ شهرستانک به سه درّه منتهی می‌شود: یکی به سمت قلهٔ [[توچال]] (مسیر بازگشت کوهنوردان)، دیگری به سمت [[میگون]] و درهٔ هملون، و سومی به سمت جنوب‌شرق.<ref name="beytoote"/>

== تاریخچه ==

=== پیش از ساخت کاخ ===

[[ناصرالدین شاه قاجار]] پیش از آنکه دستور احداث عمارت در شهرستانک را بدهد، در ماه‌های گرم سال در چادرهایی که برایش در این منطقه نصب می‌کردند اقامت داشت.<ref name="wp-kakhe"/> زیبایی طبیعت، آب‌وهوای مطبوع و سرچشمه‌های آب جاری در این دره، شاه قاجار را بر آن داشت تا اقامتگاه ییلاقی دائمی در اینجا بسازد.<ref name="kojaro"/><ref name="beytoote"/>

=== ساخت کاخ ===

در سال ۱۲۹۴ هجری قمری، ناصرالدین شاه به [[امین‌السلطان]] دستور داد تا اقدام به طراحی و ساخت کاخی در شهرستانک کند.<ref name="wp-kakhe"/> امین‌السلطان، '''حاجی ابوالحسن معمارباشی''' (معمار اصفهانی و سازندهٔ [[تالار سلام]]، [[تالار آینه]] و عمارت خوابگاه در [[کاخ گلستان]]) را مأمور ساخت کاخ در ابتدای دره و سرچشمهٔ رودخانهٔ شهرستانک کرد.<ref name="wp-kakhe"/><ref name="yaldamed"/> برخی منابع از این معمار با نام '''آقا محمدابراهیم خان''' یاد کرده و او را از معماران حاذق و چیره‌دست آن دوره معرفی می‌کنند.<ref name="kojaro"/><ref name="beytoote"/><ref name="saednews">{{یادکرد وب |نشانی=https://saednews.com/cn/10158/448541 |عنوان=گشت‌وگذاری لذت‌بخش در کاخ خوش‌آب‌ورنگ ناصرالدین شاه قاجار در شهرستانک |ناشر=ساعد نیوز |تاریخ=۸ فوریه ۲۰۲۶ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref>

ساخت کاخ حدود سه سال (از ۱۲۹۵ تا ۱۲۹۸ هجری قمری) به طول انجامید و محوطهٔ آن حدود ۸٬۰۰۰ متر مربع مساحت دارد.<ref name="kojaro"/><ref name="yaldamed"/><ref name="hamshahri">{{یادکرد وب |نشانی=https://newspaper.hamshahrionline.ir/id/61966 |عنوان=کاخ ناصری؛ میراث فراموش شده |ناشر=روزنامه همشهری |تاریخ=بهمن ۱۴۰۴ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref> به روایت '''نصرالله حدادی'''، پژوهشگر و تهران‌شناس، ناصرالدین شاه در ایام تابستان با کالسکهٔ شاهی و از مسیر دوآب و گردنهٔ آهار به شهرستانک می‌آمد.<ref name="hamshahri"/>

=== مراسم آشپزان ===

[[اعتمادالسلطنه]] در کتاب خاطرات خود نوشته است که هر سال در یک روز معین، ناصرالدین شاه به اتفاق وزرا، رجال، شاهزادگان و دیگر نزدیکان خود به شهرستانک می‌آمد و '''مراسم آشپزان''' را برپا می‌کرد.<ref name="asriran"/><ref name="iichs">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.iichs.ir/fa/news/4796 |عنوان=مراسم آش‌پزان ناصرالدین‌شاه در شهرستانک |ناشر=پژوهشکده تاریخ معاصر |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref> این مراسم تا سال ۱۳۱۳ قمری (سال ترور ناصرالدین شاه) همه‌ساله برگزار می‌شد.<ref name="iichs"/>

=== تخریب ناشی از بهمن ===

کاخ شهرستانک به‌دلیل قرار گرفتن در پای دامنهٔ شمالی و برف‌گیر [[توچال]]، همواره در معرض تخریب ناشی از ریزش [[بهمن]] بود.<ref name="wp-kakhe"/> ناصرالدین شاه در یادداشت‌های خود (سه‌شنبه ۲۰ رجب ۱۳۰۵ قمری / فروردین ۱۲۶۷ خورشیدی) نوشته است:

{{نقل‌قول|حاجی شکارچی را فرستاده بودیم شهرستانک [که] عمارت امین‌اقدس را که بهمن آمده [و] خراب کرده بود [را] ببیند چطور شده است. رفته بود، امروز سر ناهارگاه آمد، می‌گفت بهمن عمارت امین‌اقدس را بکلّی خراب کرده است. هفده ذرع بهمن را کندیم تا فرش‌ها را درآوردیم، اما عمارت را دیگر نمی‌شود ساخت. بهمن، پنج ذرع هم از دیوار عمارت ما را خراب کرده است.|سفرنامهٔ ناصرالدین شاه به قم، نشر ابریشمی، ۱۳۹۹<ref name="wp-kakhe"/>}}

== معماری و مشخصات بنا ==

=== بخش بیرونی ===

کاخ شهرستانک از دو بخش اصلی '''بیرونی''' و '''اندرونی''' تشکیل شده است.<ref name="wp-kakhe"/><ref name="karajrasa"/>

حیاط بیرونی به شکل مستطیلی با دو کنج پخ و در چهار تراز طراحی شده بود.<ref name="wp-kakhe"/> ورودی کاخ به شکل نیم‌دایره در تراز اول قرار داشت.<ref name="wp-kakhe"/> عمارت بیرونی (دیوانخانه) در ابعاد ۱۲ در ۲۴ متر و در دو طبقه در تراز سوم ساخته شده بود؛ داخل و سقف دیوانخانه با کاغذ‌دیواری‌های الوان و [[گچ‌بری]] تزئین شده بود.<ref name="wp-kakhe"/><ref name="hornou"/> در حال حاضر طبقهٔ دوم عمارت بیرونی به‌طور کامل تخریب شده است.<ref name="wp-kakhe"/>

در پخ شمال‌غربی و در مرز میان اندرونی و بیرونی، '''حمام خصوصی شاه''' قرار داشت.<ref name="wp-kakhe"/>

=== بخش اندرونی (حرمسرا) ===

بخش اندرونی شامل دو حیاط در دو تراز متفاوت (با اختلاف سطح حدود ۳ متر) است:<ref name="wp-kakhe"/><ref name="hornou"/>

* '''حیاط شمالی (تحتانی):''' با ابعاد ۱۸ در ۲۴ متر، محل سکونت خدمه بود.
* '''حیاط جنوبی:''' با ابعاد ۲۶ در ۴۰ متر، برای سکونت [[حرم‌سرا|حرم شاهی]] ساخته شده بود.

بخش اندرونی از نظر ساختمانی شباهتی به [[کاروانسرا]] دارد و این شباهت در حیاط جنوبی بیشتر است.<ref name="wp-kakhe"/> در قسمت حرمسرا، فضاهایی در گرداگرد حیاط ساخته شده بود.<ref name="hornou"/>

=== آب‌نماها و فواره‌ها ===

کاخ دارای چندین حوض و فواره بود که آب از رودخانهٔ مجاور به آن‌ها هدایت می‌شد و دوباره به رودخانه بازمی‌گشت.<ref name="wp-kakhe"/> وجود حوض‌ها در چهار قسمت کاخ و کانال‌هایی برای ارتباط آن‌ها با یکدیگر، جلوهٔ بنا را دوچندان کرده بود.<ref name="hornou"/>

=== تحلیل معماری ===
در تحقیقات معماری، کاخ شهرستانک نمونه‌ای از تلفیق معماری سنتی ایرانی با عناصر مدرن غربی در دوران قاجار است. استفاده از کاغذدیواری‌های الوان در دیوانخانه، نشان‌دهنده مواجهه درباریان قاجار با فناوری‌های نوین تزئینی اروپا است که از اواسط سده ۱۹ میلادی وارد ایران شد. این کاغذدیواری‌ها، به عنوان نمادی از تجمل‌گرایی و نوگرایی، در کاخ‌های سلطنتی مانند شهرستانک برای ایجاد فضاهای اشرافی به کار می‌رفتند و تنوع طرح و رنگ آن‌ها بخشی از سلیقه جهانی دوره ویکتوریا را منعکس می‌کرد.<ref name="noormags">{{یادکرد وب |نشانی=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2265483/گاه‌نگاری-و-گونه‌شناسی-کاغذدیواری-تا-سده-19-میلادی-و-مواجهه-درباریان-عصر-قاجار-با-ان |عنوان=گاه‌نگاری و گونه‌شناسی کاغذدیواری تا سده 19 میلادی و مواجهه درباریان عصر قاجار با آن |ناشر=نورمگز (مجله: پیکره، دوره ۱۳، شماره ۳۵، بهار ۱۴۰۳) |نویسنده=نعیمه قربانی |تاریخ=بهار ۱۴۰۳ |تاریخ بازبینی=۱۶ آبان ۱۴۰۴ |زبان=فارسی}}</ref>

از منظر پایداری، قرارگیری کاخ در پای دامنه شمالی توچال، آن را در برابر ریزش بهمن آسیب‌پذیر کرده بود، که این مسئله در اصول معماری قاجاری کمتر مورد توجه قرار گرفت و منجر به تخریب‌های مکرر شد.

== سرنوشت کاخ پس از قاجاریه ==

=== فرسودگی و تخریب ===

پس از [[ترور ناصرالدین شاه]] در سال ۱۳۱۳ قمری (۱۲۷۵ خورشیدی)، کاخ شهرستانک رو به فراموشی رفت.<ref name="wp-kakhe"/><ref name="kojaro"/> در دوران [[پهلوی]] نیز اهتمامی برای نگهداری کاخ وجود نداشت؛ طبقهٔ دوم عمارت بیرونی در همین دوره فروریخت و قسمت حرمسرا رفته‌رفته زیر خاک مدفون شد.<ref name="asriran"/><ref name="hornou"/> بی‌توجهی، شرایط جوی سخت، ریزش مکرر بهمن و غارت و تخریب انسانی، مجموعاً باعث ویرانی گستردهٔ بنا شدند.<ref name="beytoote"/><ref name="asriran"/>

=== فدراسیون کوهنوردی ===

این روند تخریب تا حدود سال ۱۳۴۸ خورشیدی ادامه یافت، تا اینکه [[فدراسیون کوهنوردی ایران]] با مرمت اولیه، بنا را به‌عنوان اقامتگاه موقت کوهنوردانی که از مسیر قلهٔ [[توچال]] به شهرستانک می‌آمدند، مورد استفاده قرار داد.<ref name="kojaro"/><ref name="beytoote"/><ref name="hornou"/> در اسفند ۱۳۵۹ سند کاخ به نام سازمان تربیت بدنی ثبت شد و این بنا در اختیار آن سازمان قرار گرفت.<ref name="ilna"/>

== ثبت در فهرست آثار ملی و مرمت ==

=== ثبت ملی ===

با تلاش سازمان میراث فرهنگی وقت، کاخ شهرستانک در تاریخ ۱۶ شهریور ۱۳۷۶ (برخی منابع: ۲۰ مهر ۱۳۷۶) با شمارهٔ '''۱۹۲۵''' در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.<ref name="beytoote"/><ref name="ilna"/><ref name="irna-80"/>

=== انتقال مالکیت به میراث فرهنگی ===

در سال ۱۳۸۴ خورشیدی، پس از تلاش فراوان، مالکیت کاخ شهرستانک از سازمان تربیت بدنی به [[سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری]] انتقال یافت.<ref name="ilna"/> در همان سال‌ها، قسمت حرمسرای مدفون‌شده از زیر خاک بیرون کشیده شد و عملیات مرمت اولیه آغاز گردید.<ref name="asriran"/>

=== واگذاری به بخش خصوصی و تبدیل به بوتیک هتل ===

در سال ۱۳۹۴ خورشیدی، کاخ شهرستانک از سوی صندوق احیاء و بهره‌برداری از بناهای تاریخی و فرهنگی وزارت میراث فرهنگی، با قرارداد اجاره تا سال ۱۴۱۴، به سرمایه‌گذار بخش خصوصی واگذار شد.<ref name="asriran"/><ref name="karajrasa"/>

'''فریدون محمدی'''، مدیرکل وقت میراث فرهنگی استان البرز، در فروردین ۱۴۰۰ اعلام کرد که مجموعه برای ایجاد زیرساخت‌های گردشگری در اختیار سرمایه‌گذاران بخش خصوصی بومی قرار گرفته است.<ref name="karajrasa"/> '''هادی میرزایی'''، مدیرعامل صندوق احیاء، نیز این بنا را سرمایه‌ای فرهنگی و اجتماعی ارزشمند برای مردم منطقه دانست و بر احیای روابط با مردم بومی و مشارکت‌های مردمی تأکید کرد.<ref name="karajrasa"/>

در تیر ۱۴۰۳، '''رحیم خاکی'''، مدیرکل میراث فرهنگی استان البرز، از پیشرفت بیش از '''۸۰ درصدی''' عملیات مرمت و بازسازی خبر داد و ابراز امیدواری کرد که تا یک سال آینده، کاخ با کاربری '''بوتیک هتل''' به بهره‌برداری برسد.<ref name="kojaro-hotel"/><ref name="ilna"/>

در مرداد ۱۴۰۴، '''رضا صالحی‌امیری'''، وزیر میراث فرهنگی، در بازدید از کاخ ناصری اعلام کرد که بیش از '''۷۰ درصد''' پروژه مرمت تکمیل شده و سه اقدام مهم دیگر — تکمیل زیرساخت‌های تأسیساتی، تجهیز فضا به امکانات هتلینگ و معرفی ظرفیت بنا به عموم مردم — باقی مانده است. وی افزود که این بنا می‌تواند به مجموعه‌ای شامل بوتیک هتل، رستوران، نگارخانه و فضاهای فرهنگی تبدیل شود.<ref name="iribnews-1404"/>

همچنین در بهمن ۱۴۰۲، '''شهاب طلایی'''، مدیرعامل صندوق احیاء، از تسریع مرمت و پیگیری دسترسی‌ها و انشعابات آب، برق و گاز برای کاخ خبر داد.<ref name="tasnim-1402"/>

== آثار هنری مرتبط ==

=== نقاشی ابوتراب غفاری ===

یکی از قدیمی‌ترین تصاویر از کاخ شهرستانک، نقاشی‌ای از '''[[ابوتراب غفاری]]''' (برادر [[کمال‌الملک]]) با عنوان «عمارت سلطنتی شهرستانک» است که حدود سال ۱۲۶۳ خورشیدی کشیده شده است.<ref name="wp-kakhe"/>

=== نقاشی کمال‌الملک ===

از کاخ شهرستانک یک نقاشی منسوب به استاد '''[[کمال‌الملک]]''' نیز وجود دارد که به‌عنوان یکی از ارزشمندترین تصاویر تاریخی این بنا شناخته می‌شود و هم‌اکنون در [[کاخ گلستان]] در تهران نگهداری می‌شود.<ref name="chidaneh"/>

== دسترسی ==

برای دسترسی به کاخ شهرستانک دو مسیر اصلی وجود دارد:<ref name="kojaro"/><ref name="sepanja"/>

* '''از مسیر جاده کرج–چالوس:''' از شهر [[کرج]] به سمت شمال در محور [[جاده کرج-چالوس]] حرکت کرده و پس از طی حدود ۶۰ کیلومتر، از مسیر فرعی سمت چپ وارد جاده شهرستانک می‌شوید. بخشی از مسیر نهایی تا کاخ را باید پیاده طی کرد.
* '''از مسیر آزادراه تهران–شمال:''' با احداث بخشی از [[آزادراه تهران–شمال]] و تونل تالون در امتداد درهٔ کن، فاصلهٔ تهران تا شهرستانک به حدود ۴۰–۶۰ کیلومتر کاهش یافته و در کمتر از ۲۰ دقیقه قابل دسترسی است.<ref name="hamshahri"/><ref name="sepanja"/>

== جستارهای وابسته ==

* [[ناصرالدین شاه قاجار]]
* [[کاخ گلستان]]
* [[بخش آسارا]]
* [[جاده کرج-چالوس]]
* [[شهرستان کرج]]
* [[استان البرز]]
* [[توچال]]
* [[کمال‌الملک]]

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==

* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=کیانی |نام=محمد یوسف |عنوان=معماری ایران، دوره اسلامی |سال=۱۳۶۶ |ناشر= |مکان=تهران |صفحات=ص۲۴۳–۲۴۴}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=قربانی |نام=نعیمه |عنوان=کاخ شهرستانک |سال=۱۳۸۸ |ناشر= |مکان= |صفحات=ص۵۴–۵۵ |نشریه=رشد آموزش تاریخ |شماره=۳۵ |شاپا= |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=ناصرالدین شاه |نام= |عنوان=سفرنامهٔ ناصرالدین شاه به قم |سال=۱۳۹۹ |ناشر=ابریشمی |مکان= |صفحات= |شاپا= |شابک=}}

[[رده:بناهای تاریخی استان البرز]]
[[رده:آثار ملی ایران]]
[[رده:کاخ‌های ایران]]
[[رده:بناهای دوره قاجار]]
[[رده:شهرستان کرج]]
[[رده:بخش آسارا]]