پرش به محتوا

حسین فهمیده: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی البرز
جزبدون خلاصۀ ویرایش
 
(۴ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{Infobox military person
{{جعبه اطلاعات افراد نظامی
| name         = حسین فهمیده
| لقب              = شهید
| image         = Mohammad Hossein Fahmideh.JPG
| نام فرد         = حسین فهمیده
| image_size   =
| نام بومی         = محمّدحسین فهمیده
| alt          =
| زبان نام بومی   = fa
| caption      = تصویری از فهمیده در [[موزه شهدا]]ی [[تهران]]
| تصویر            = Mohammad Hossein Fahmideh.JPG
| native_name  = محمّدحسین فهمیده
| توضیح تصویر      = تصویری از فهمیده در موزه شهدای تهران
| native_name_lang = fa
| تاریخ تولد      = {{تاریخ تولد|۱۳۴۶|۲|۱۶|گاه‌شمار=خورشیدی}}
| birth_name    =
| محل تولد        = قم، ایران
| nickname      =
| تاریخ شهادت      = {{تاریخ مرگ و سن|۱۳۵۹|۸|۸|۱۳۴۶|۲|۱۶|گاه‌شمار=خورشیدی}}
| birth_date    = {{تاریخ تولد|۱۳۴۶|۲|۱۶|گاه‌شمار=خورشیدی}}
| محل شهادت      = خرمشهر
| birth_place  = [[قم]]، [[ایران]]
| محل دفن          = بهشت زهرا، تهران
| death_date    = {{تاریخ مرگ و سن|۱۳۵۹|۸|۸|۱۳۴۶|۲|۱۶|گاه‌شمار=خورشیدی}}
| شاخه            = بسیجی
| death_place  = [[خرمشهر]]، [[ایران]]
| جنگها            = جنگ ایران و عراق
| placeofburial = [[بهشت زهرا]]، [[تهران]]، [[ایران]]
| عملیاتهای مهم    = اشغال خرمشهر
| placeofburial_label =
| نشانهای لیاقت    = نشان فتح
| placeofburial_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} -->
| پودمان          =
| allegiance    = [[اسلام]]
| branch        = [[بسیج]]
| serviceyears  =
| rank          =
| servicenumber = <!-- Do not use data from primary sources such as service records -->
| battles      = [[جنگ ایران و عراق]]
* [[نبرد خرمشهر]]{{KIA}}
| awards        = [[پرونده:Order of Fat'h (1st Class).svg|110px|وسط]] [[نشان فتح]]
}}
}}
'''محمّدحسین فهمیده''' (۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۶ – ۸ آبان ۱۳۵۹) نوجوان ایرانی که در روزهای آغازین دفاع مقدس  در ۱۳ سالگی در حین عملیات شهادت طلبانه شهید شد.
'''محمّدحسین فهمیده''' (۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۶ – ۸ آبان ۱۳۵۹) ساکن [[کرج]] نوجوان ایرانی که در روزهای آغازین دفاع مقدس  در ۱۳ سالگی در حین عملیات شهادت طلبانه شهید شد.


== زندگی ==
== زندگی ==
محمّدحسین فهمیده در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۶<ref>{{یادکرد وب|عنوان=روایت شهادت محمد حسین فهمیده|نشانی=https://www.iribnews.ir/fa/news/4031846/روایت-شهادت-محمد-حسین-فهمیده|وبگاه=خبرگزاری صدا و سیما|تاریخ=1402-08-08|بازبینی=2024-06-14|کد زبان=fa|نام=|نام خانوادگی=|کوشش=https://www.isna.ir/news/1401080805118/روایت-شهادت-محمد-حسین-فهمیده}}</ref> در [[قم]] زاده شد. در سال‌های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶ در قم سکونت داشت و پس از آن به همراه خانواده به [[کرج]] مهاجرت کرد.<ref name=":0">{{یادکرد وب|عنوان=زندگینامه: محمد حسین فهمیده (۱۳۴۶–۱۳۵۹)|نشانی=https://www.hamshahrionline.ir/news/200137/زندگینامه-محمد-حسین-فهمیده-۱۳۴۶-۱۳۵۹|وبگاه=همشهری آنلاین|تاریخ=2013-02-04|بازبینی=2024-06-14|کد زبان=fa}}</ref>
محمّدحسین فهمیده در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۶<ref>{{یادکرد وب|عنوان=روایت شهادت محمد حسین فهمیده|نشانی=https://www.iribnews.ir/fa/news/4031846/روایت-شهادت-محمد-حسین-فهمیده|وبگاه=خبرگزاری صدا و سیما|تاریخ=1402-08-08|بازبینی=2024-06-14|کد زبان=fa|نام=|نام خانوادگی=|کوشش=https://www.isna.ir/news/1401080805118/روایت-شهادت-محمد-حسین-فهمیده}}</ref> در قم زاده شد. در سال‌های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶ در قم سکونت داشت و پس از آن به همراه خانواده به [[کرج]] مهاجرت کرد.<ref name=":0">{{یادکرد وب|عنوان=زندگینامه: محمد حسین فهمیده (۱۳۴۶–۱۳۵۹)|نشانی=https://www.hamshahrionline.ir/news/200137/زندگینامه-محمد-حسین-فهمیده-۱۳۴۶-۱۳۵۹|وبگاه=همشهری آنلاین|تاریخ=2013-02-04|بازبینی=2024-06-14|کد زبان=fa}}</ref>


پخش اعلامیه‌های امام خمینی در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ در سن حدود ده تا یازده سالگی؛ دیدار با امام خمینی در بازگشت به [[ایران]]، شرکت در تظاهرات انقلاب اسلامی در زمستان ۱۳۵۷ و شرکت در درگیری‌های خوزستان از جمله اقدامات او هستند.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=دربارهٔ محمدحسین فهمیده|نشانی=https://www.irna.ir/news/84091203/درباره-محمدحسین-فهمیده|وبگاه=ایرنا|تاریخ=2020-10-29|بازبینی=2024-06-14|کد زبان=fa|نام خانوادگی=}}</ref> فهمیده در پی درگیری‌های کردستان خود را به آن ناحیه رساند اما به خاطر سن کم، توسط کمیته انقلاب به کرج بازگردانده شد و از خانواده او تعهد گرفته شد که دیگر از کرج خارج نشود.<ref name=":0"/>
پخش اعلامیه‌های امام خمینی در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ در سن حدود ده تا یازده سالگی؛ دیدار با امام خمینی در بازگشت به ایران، شرکت در تظاهرات انقلاب اسلامی در زمستان ۱۳۵۷ و شرکت در درگیری‌های خوزستان از جمله اقدامات او هستند.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=دربارهٔ محمدحسین فهمیده|نشانی=https://www.irna.ir/news/84091203/درباره-محمدحسین-فهمیده|وبگاه=ایرنا|تاریخ=2020-10-29|بازبینی=2024-06-14|کد زبان=fa|نام خانوادگی=}}</ref> فهمیده در پی درگیری‌های کردستان خود را به آن ناحیه رساند اما به خاطر سن کم، توسط کمیته انقلاب به کرج بازگردانده شد و از خانواده او تعهد گرفته شد که دیگر از کرج خارج نشود.<ref name=":0"/>


=== در جنگ ایران و عراق ===
=== در جنگ ایران و عراق ===
فهمیده با آغاز تجاوز عراق به ایران، خود را به [[تهران]] رساند تا به مناطق جنگی برود. با اصرارهای او، وی به همراه گروهی از دانشجویان افسری به منطقه خرمشهر منتقل شد. قرار بود تا وی کمتر از یک هفته در منطقه بماند اما در همین مدت مجروح و به بیمارستان منتقل شد. او با وجود جراحت و مخالفت‌های فرماندهان، مجدد به خط مقدم بازگشت و توانست با اقداماتی، لیاقت خود را برای ماندن به فرماندهان ثابت کند. او بیشتر زمان حضورش در جنگ را در کنار محمدرضا شمس گذراند.<ref name=":0"/> وی در غروب سی و یکم شهریور ۱۳۵۹ از نخستین روزهای اعلام تجاوز نظامی ارتش عراق همراه با محمدرضا شمس در جبهه نبرد حضور رسمی یافت.<ref name=":1">{{یادکرد وب|عنوان=رادیو خبر شهادت حسین فهمیده را چگونه اعلام کرد؟ / جشن تولد پسری که رهبر روح‌الله بود! + فیلم|نشانی=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1402/02/17/2890568/رادیو-خبر-شهادت-حسین-فهمیده-را-چگونه-اعلام-کرد-جشن-تولد-پسری-که-رهبر-روح-الله-بود-فیلم|وبگاه=خبرگزاری تسنیم|بازبینی=2024-06-14|کد زبان=fa}}</ref>
فهمیده با آغاز تجاوز عراق به ایران، خود را به تهران رساند تا به مناطق جنگی برود. با اصرارهای او، وی به همراه گروهی از دانشجویان افسری به منطقه خرمشهر منتقل شد. قرار بود تا وی کمتر از یک هفته در منطقه بماند اما در همین مدت مجروح و به بیمارستان منتقل شد. او با وجود جراحت و مخالفت‌های فرماندهان، مجدد به خط مقدم بازگشت و توانست با اقداماتی، لیاقت خود را برای ماندن به فرماندهان ثابت کند. او بیشتر زمان حضورش در جنگ را در کنار محمدرضا شمس گذراند.<ref name=":0"/> وی در غروب سی و یکم شهریور ۱۳۵۹ از نخستین روزهای اعلام تجاوز نظامی ارتش عراق همراه با محمدرضا شمس در جبهه نبرد حضور رسمی یافت.<ref name=":1">{{یادکرد وب|عنوان=رادیو خبر شهادت حسین فهمیده را چگونه اعلام کرد؟ / جشن تولد پسری که رهبر روح‌الله بود! + فیلم|نشانی=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1402/02/17/2890568/رادیو-خبر-شهادت-حسین-فهمیده-را-چگونه-اعلام-کرد-جشن-تولد-پسری-که-رهبر-روح-الله-بود-فیلم|وبگاه=خبرگزاری تسنیم|بازبینی=2024-06-14|کد زبان=fa}}</ref>


== شهادت ==
== شهادت ==
خط ۴۲: خط ۳۴:
== پاسداشت ==
== پاسداشت ==
=== داستان فهمیده در کتب درسی ===
=== داستان فهمیده در کتب درسی ===
در کتب درسی مورد استفاده در آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران، ماجرای شهادت حسین فهمیده، به عنوان یکی از داستان‌های درسی قرار گرفته بود.<ref name=":6">{{یادکرد وب|تاریخ=۹ مهر ۱۳۹۵|وبگاه=mashreghnews.ir|نشانی=https://www.mashreghnews.ir/news/637257/روایت-۹-روزه-از-ماجرای-حذف-شهید-فهمیده-از-کتاب-ششم-ورود-شهیده|عنوان=روایت ۹ روزه از ماجرای حذف «شهید فهمیده» از کتاب ششم/ ورود «شهیده سهام خیام» به کتب دانش‌آموزان/ ماجرای تماس‌های حدادعادل و فانی}}</ref> در سال‌های اخیر جمعی از کنشگران رسانه‌ای، تلاش زیادی برای حذف داستان محمدحسین فهمیده از کتاب‌های دوران دبستان داشته‌اند.<ref name=":5">{{یادکرد خبر|عنوان=حسن جنگجو و کودک سربازان؛ قربانیان جنگ یا قهرمانان ملی|نشانی=https://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-41252249|کوشش=BBC News فارسی|تاریخ بازبینی=2024-06-14|زبان=fa}}</ref> حذف درس مرتبط با محمدحسین فهمیده از کتب آموزشی دوره دبستان، تبدیل به یکی از جنجالی‌ترین موضوعات مرتبط با سند ۲۰۳۰ شد. این تلاش بدین صورت تحلیل می شد که این اتفاق، اقدامی در راستای مبارزه با  بسیج دانش آموزی و با هدف حذف فرهنگ شهادت طلبی صورت گرفته است. <ref name=":6"/>
در کتب درسی مورد استفاده در آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران، ماجرای شهادت حسین فهمیده، به عنوان یکی از داستان‌های درسی قرار گرفته بود.<ref name=":6">{{یادکرد وب|تاریخ=۹ مهر ۱۳۹۵|وبگاه=mashreghnews.ir|نشانی=https://www.mashreghnews.ir/news/637257/روایت-۹-روزه-از-ماجرای-حذف-شهید-فهمیده-از-کتاب-ششم-ورود-شهیده|عنوان=روایت ۹ روزه از ماجرای حذف «شهید فهمیده» از کتاب ششم/ ورود «شهیده سهام خیام» به کتب دانش‌آموزان/ ماجرای تماس‌های حدادعادل و فانی}}</ref> در سال‌های اخیر جمعی از کنشگران رسانه‌ای، تلاش زیادی برای حذف داستان محمدحسین فهمیده از کتاب‌های دوران دبستان داشته‌اند.<ref name=":5">{{یادکرد وب|عنوان=حسن جنگجو و کودک سربازان؛ قربانیان جنگ یا قهرمانان ملی|نشانی=https://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-41252249|کوشش=BBC News فارسی|تاریخ بازبینی=2024-06-14|زبان=fa}}</ref> حذف درس مرتبط با محمدحسین فهمیده از کتب آموزشی دوره دبستان، تبدیل به یکی از جنجالی‌ترین موضوعات مرتبط با سند ۲۰۳۰ شد. این تلاش بدین صورت تحلیل می شد که این اتفاق، اقدامی در راستای مبارزه با  بسیج دانش آموزی و با هدف حذف فرهنگ شهادت طلبی صورت گرفته است. <ref name=":6"/>


=== پس از کشته شدن ===
=== پس از کشته شدن ===
روز شهادت فهمیده، هشتم آبان به عنوان «روز بسیج دانش‌آموزی» نامگذاری شد و سازمانی به همین نام زیر نظر بسیج مستضعفین تشکیل‌شد. روز ۱۳ آبان هم به افتخار او روز دانش‌آموز نامیده شد. این سازمان با همکاری وزارت آموزش و پرورش ایران در بسیاری از مدارس اقدام به تشکیل واحدهای مقاومت بسیج نمود. اشیای بازمانده از محمدحسین فهمیده در موزه شهدا [[تهران]] نگهداری می‌شود. خانهٔ پدری او در کرج به [[موزه شهدای دانش‌آموز]] تبدیل شده است؛ همچنین پیشتر تصویر وی به صورت نقش‌آب بر روی اسکناس دو هزار ریالی چاپ شده بود.<ref name=":0"/>
روز شهادت فهمیده، هشتم آبان به عنوان «روز بسیج دانش‌آموزی» نامگذاری شد و سازمانی به همین نام زیر نظر بسیج مستضعفین تشکیل‌شد. روز ۱۳ آبان هم به افتخار او روز دانش‌آموز نامیده شد. این سازمان با همکاری وزارت آموزش و پرورش ایران در بسیاری از مدارس اقدام به تشکیل واحدهای مقاومت بسیج نمود. اشیای بازمانده از محمدحسین فهمیده در موزه شهدا تهران نگهداری می‌شود. خانهٔ پدری او در کرج به [[موزه شهدای دانش‌آموز]] تبدیل شده است؛ همچنین پیشتر تصویر وی به صورت نقش‌آب بر روی اسکناس دو هزار ریالی چاپ شده بود.<ref name=":0"/>


=== نشان فتح ===
=== نشان فتح ===
خط ۵۶: خط ۴۸:
[[رده:اهالی قم]]
[[رده:اهالی قم]]
[[رده:اهالی کرج]]
[[رده:اهالی کرج]]
[[رده:مدفونان در قطعه ۲۴ بهشت زهرا]]
[[رده:شهیدان ۱۳۵۹]]
[[رده:داوطلبان بسیجی در جنگ ایران و عراق]]
[[رده:شهیدان]]
[[رده:شهدای ۱۳۵۹]]
[[رده:شهیدان شهر کرج]]
[[رده:دریافت‌کنندگان نشان فتح]]
[[رده:شهیدان مجرد]]
[[رده:شهیدان دانش‌آموز]]
[[رده:زادگان ۱۳۴۶]]
[[رده:زادگان ۱۳۴۶]]
[[رده:شهیدان متولد ۱۳۴۶]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۰۱

شهید
حسین فهمیده
تصویری از فهمیده در موزه شهدای تهران
نام بومی
محمّدحسین فهمیده
زاده۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۶ ، قم، ایران
شهادت۸ آبان ۱۳۵۹ (۱۳ سال) ، خرمشهر
مدفنبهشت زهرا، تهران
شاخه نظامیبسیجی
جنگ‌ها/عملیات‌هاجنگ ایران و عراق
اشغال خرمشهر
نشان‌هانشان فتح


محمّدحسین فهمیده (۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۶ – ۸ آبان ۱۳۵۹) ساکن کرج نوجوان ایرانی که در روزهای آغازین دفاع مقدس در ۱۳ سالگی در حین عملیات شهادت طلبانه شهید شد.

زندگی

محمّدحسین فهمیده در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۶[۱] در قم زاده شد. در سال‌های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶ در قم سکونت داشت و پس از آن به همراه خانواده به کرج مهاجرت کرد.[۲]

پخش اعلامیه‌های امام خمینی در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ در سن حدود ده تا یازده سالگی؛ دیدار با امام خمینی در بازگشت به ایران، شرکت در تظاهرات انقلاب اسلامی در زمستان ۱۳۵۷ و شرکت در درگیری‌های خوزستان از جمله اقدامات او هستند.[۳] فهمیده در پی درگیری‌های کردستان خود را به آن ناحیه رساند اما به خاطر سن کم، توسط کمیته انقلاب به کرج بازگردانده شد و از خانواده او تعهد گرفته شد که دیگر از کرج خارج نشود.[۲]

در جنگ ایران و عراق

فهمیده با آغاز تجاوز عراق به ایران، خود را به تهران رساند تا به مناطق جنگی برود. با اصرارهای او، وی به همراه گروهی از دانشجویان افسری به منطقه خرمشهر منتقل شد. قرار بود تا وی کمتر از یک هفته در منطقه بماند اما در همین مدت مجروح و به بیمارستان منتقل شد. او با وجود جراحت و مخالفت‌های فرماندهان، مجدد به خط مقدم بازگشت و توانست با اقداماتی، لیاقت خود را برای ماندن به فرماندهان ثابت کند. او بیشتر زمان حضورش در جنگ را در کنار محمدرضا شمس گذراند.[۲] وی در غروب سی و یکم شهریور ۱۳۵۹ از نخستین روزهای اعلام تجاوز نظامی ارتش عراق همراه با محمدرضا شمس در جبهه نبرد حضور رسمی یافت.[۴]

شهادت

در ۸ آبان ماه ۱۳۵۹ در منطقه کوت شیخ در نزدیکی رودخانه خرمشهر[۴] ۵ دستگاه تانک عراقی به طرف رزمندگان ایران هجوم آورده و در صدد محاصره آن‌ها بودند. محمدحسین درحالی که تعدادی نارنجک به کمرش بسته بود، به سمت یکی از تانک‌ها در حرکت شد و در بین راه، یک گلوله به پایش برخورد کرد؛ اما خودش را به زیر یکی از تانک‌ها پرت کرده و منفجر نمود.[۵] عراقی‌ها گمان کردند که آن منطقه مین گذاری شده و عقب‌نشینی می‌کنند.[۴] به گفته برخی منابع دیگر، عراقی‌ها به این تصور که نیروهای کمکی به منطقه رسیده‌اند، منطقه را ترک کردند.[۵]

به‌دنبال شهادت محمدحسین فهمیده، صدای جمهوری اسلامی ایران با قطع برنامه‌های خود اعلام می‌کند که نوجوانی سیزده‌ساله با فداکاری زیر تانک عراقی رفته، آن را منفجر کرده و خود نیز شهید شده است.[۲] پس از اعلام خبر، رادیو اعلام کرد که کسانی که از هویت این نوجوان خبر دارند، با شماره تلفن اعلام شده، تماس بگیرند. از این طریق خانواده او نیز از رویداد صورت گرفته، با خبر شدند.[۴] امام خمینی در پیامی که به مناسبت دومین سالگرد انقلاب اسلامی بیان کرد، از وی تجلیل کرد. بقایای پیکر او، به تهران بازگردانده و در قطعه ۲۴ بهشت زهرا دفن شد.[۲]

پاسداشت

داستان فهمیده در کتب درسی

در کتب درسی مورد استفاده در آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران، ماجرای شهادت حسین فهمیده، به عنوان یکی از داستان‌های درسی قرار گرفته بود.[۶] در سال‌های اخیر جمعی از کنشگران رسانه‌ای، تلاش زیادی برای حذف داستان محمدحسین فهمیده از کتاب‌های دوران دبستان داشته‌اند.[۷] حذف درس مرتبط با محمدحسین فهمیده از کتب آموزشی دوره دبستان، تبدیل به یکی از جنجالی‌ترین موضوعات مرتبط با سند ۲۰۳۰ شد. این تلاش بدین صورت تحلیل می شد که این اتفاق، اقدامی در راستای مبارزه با بسیج دانش آموزی و با هدف حذف فرهنگ شهادت طلبی صورت گرفته است. [۶]

پس از کشته شدن

روز شهادت فهمیده، هشتم آبان به عنوان «روز بسیج دانش‌آموزی» نامگذاری شد و سازمانی به همین نام زیر نظر بسیج مستضعفین تشکیل‌شد. روز ۱۳ آبان هم به افتخار او روز دانش‌آموز نامیده شد. این سازمان با همکاری وزارت آموزش و پرورش ایران در بسیاری از مدارس اقدام به تشکیل واحدهای مقاومت بسیج نمود. اشیای بازمانده از محمدحسین فهمیده در موزه شهدا تهران نگهداری می‌شود. خانهٔ پدری او در کرج به موزه شهدای دانش‌آموز تبدیل شده است؛ همچنین پیشتر تصویر وی به صورت نقش‌آب بر روی اسکناس دو هزار ریالی چاپ شده بود.[۲]

نشان فتح

در اولین مراسم (همزمان با سالروز شکست حصر آبادان) اعطای نشان فتح، توسط رهبر جمهوری اسلامی ایران، نشان فتح درجه یک به حسین فهمیده اعطا و به یکی از افراد خانواده او تحویل داده شد. [۸]

منابع

  1. روایت شهادت محمد حسین فهمیده. در: خبرگزاری صدا و سیما. 1402-08-08. روایت شهادت محمد حسین فهمیده
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ زندگینامه: محمد حسین فهمیده (۱۳۴۶–۱۳۵۹). در: همشهری آنلاین. 2013-02-04. زندگینامه: محمد حسین فهمیده (۱۳۴۶–۱۳۵۹)
  3. دربارهٔ محمدحسین فهمیده. در: ایرنا. 2020-10-29. دربارهٔ محمدحسین فهمیده
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ رادیو خبر شهادت حسین فهمیده را چگونه اعلام کرد؟ / جشن تولد پسری که رهبر روح‌الله بود! + فیلم. در: خبرگزاری تسنیم. رادیو خبر شهادت حسین فهمیده را چگونه اعلام کرد؟ / جشن تولد پسری که رهبر روح‌الله بود! + فیلم
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ببینید | تحریف جنجالی تاریخ روی آنتن صداوسیما با چاشنی وصیتنامه شهید فهمیده. در: خبرآنلاین. 2023-11-01. ببینید | تحریف جنجالی تاریخ روی آنتن صداوسیما با چاشنی وصیتنامه شهید فهمیده
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ روایت ۹ روزه از ماجرای حذف «شهید فهمیده» از کتاب ششم/ ورود «شهیده سهام خیام» به کتب دانش‌آموزان/ ماجرای تماس‌های حدادعادل و فانی. در: mashreghnews.ir. ۹ مهر ۱۳۹۵. روایت ۹ روزه از ماجرای حذف «شهید فهمیده» از کتاب ششم/ ورود «شهیده سهام خیام» به کتب دانش‌آموزان/ ماجرای تماس‌های حدادعادل و فانی
  7. حسن جنگجو و کودک سربازان؛ قربانیان جنگ یا قهرمانان ملی. حسن جنگجو و کودک سربازان؛ قربانیان جنگ یا قهرمانان ملی
  8. از «اقدس» تا «فتح»؛ مدال‌هایی که بر سینه سرداران ایرانی نشسته است. در: farsnews.ir. ۱۳۹۲-۱۰-۳۰. از «اقدس» تا «فتح»؛ مدال‌هایی که بر سینه سرداران ایرانی نشسته است