پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران

پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران

پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران (به انگلیسی: Agricultural Biotechnology Research Institute of Iran؛ به‌اختصار: ABRII) یک مرکز پژوهشی دولتی و کانون اصلی تحقیق و توسعهٔ زیست‌فناوری در بخش کشاورزی ایران است که در شهر کرج (استان البرز) واقع شده و زیرمجموعهٔ سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) در وزارت جهاد کشاورزی فعالیت می‌کند. این پژوهشگاه در سال ۱۳۷۹ با هدف توسعه و به‌کارگیری فناوری‌های نوین کشاورزی برای حل مشکلات بخش کشاورزی، تأمین امنیت غذایی، ارتقای سلامت غذایی، حفاظت از منابع پایه و بسترهای زیست‌محیطی در راستای توسعه پایدار تأسیس شد.

ریشه‌های تشکیلاتی پژوهشگاه به ایجاد بخش تحقیقاتی «بیوتکنولوژی کشاورزی» در موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر در کرج بازمی‌گردد؛ این بخش در سال ۱۳۷۸ از موسسه مذکور منفک و به یک پژوهشکده مستقل تبدیل گردید و نهایتاً در سال ۱۳۷۹ با مجوز شورای گسترش آموزش عالی به‌عنوان پژوهشگاه به رسمیت شناخته شد.

تاریخچه

مقدمات راه‌اندازی پژوهشگاه با ایجاد بخش تحقیقاتی «بیوتکنولوژی کشاورزی» در موسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر در کرج آغاز شد و در سال ۱۳۷۸ با تصویب شورای عالی سیاست‌گذاری وزارت کشاورزی، بخش تحقیقات بیوتکنولوژی از موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر منفک و به یک پژوهشکده مستقل تبدیل گردید.

در سال ۱۳۷۹ و به‌موجب مجوز شماره ۱۱۹۷/۲۲ مورخ ۲۷/۰۳/۱۳۷۹ شورای گسترش آموزش عالی، پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی به‌صورت رسمی تأسیس و تحت ادارهٔ هیئت امنای مستقل قرار گرفت. از آن زمان، این پژوهشگاه به یکی از واحدهای پژوهشی تأثیرگذار سازمان تات تبدیل شده و به‌عنوان یکی از پیشتازان فناوری‌های نوین کشاورزی در کشور و منطقه شناخته می‌شود.

مأموریت و اهداف

مأموریت اصلی پژوهشگاه، «توسعه و استفاده از فناوری‌های نوین کشاورزی در جهت حل مشکلات بخش کشاورزی، تأمین امنیت غذایی کشور، ارتقاء سطح سلامت غذایی جامعه، حفاظت از منابع پایه و بسترهای زیست‌محیطی در راستای توسعه پایدار، تولید علم و ثروت و کمک به ایجاد اشتغال و خوداتکایی در محصولات کشاورزی» است.

برخی از اهداف کلان پژوهشگاه عبارتند از:

• توسعه فناوری‌های نوین زیست‌فناوری در خدمت کشاورزی پایدار ایران.
• حل چالش‌های تولید کشاورزی با رویکرد زیست‌فناوری (از جمله تنش‌های محیطی، آفات و بیماری‌ها).
• سالم‌سازی و تکثیر انبوه گیاهان با ارزش اقتصادی (خرما، نیشکر، موز، گیلاس و…).
• تولید و تجاری‌سازی ارقام و لاین‌های اصلاح‌شده و مقاوم به آفات، بیماری‌ها و تنش‌ها.
• تعامل با بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان برای انتقال فناوری و تجاری‌سازی دستاوردها.

وظایف و حوزه‌های فعالیت

وظایف پژوهشگاه در اسناد سازمانی به‌صورت کلی شامل موارد زیر است:

• بررسی و شناسایی نیازهای پژوهشی کشور در حوزهٔ بیوتکنولوژی کشاورزی.
• انجام طرح‌های پژوهشی بنیادی، کاربردی و توسعه‌ای برای استفاده از فناوری‌های نوین در کشاورزی.
• فراهم‌سازی امکانات و تجهیزات پیشرفته پژوهشی در زمینه‌های مهندسی ژنتیک، کشت بافت، نشانگرهای مولکولی و زیست‌فناوری میکروبی.
• همکاری با دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و بخش خصوصی در اجرای پروژه‌های مشترک و انتقال فناوری.

حوزه‌های موضوعی فعالیت پژوهشگاه معمولاً شامل مهندسی ژنتیک و اصلاح نباتات، کشت بافت و ریزازدیادی، نشانگرهای مولکولی و ژنومیکس، بیوتکنولوژی میکروبی (پروبیوتیک‌ها، باکتری‌های محرک رشد)، و زیست‌فناوری در پس‌ازبرداشت و بسته‌بندی محصولات کشاورزی است.

ساختار سازمانی و پژوهشکده‌ها

ارکان و تشکیلات

بر اساس اساسنامهٔ پژوهشگاه، ارکان اصلی آن عبارتند از: هیئت امنا، هیئت رئیسه، رئیس پژوهشگاه، و شورای پژوهشی.

هیئت امنا بالاترین رکن تصمیم‌گیری است و ترکیب آن شامل: رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (رئیس هیئت امنا)، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری یا نمایندهٔ وی، رئیس سازمان برنامه و بودجه یا نمایندهٔ وی، سه تا پنج نفر از شخصیت‌های علمی-فرهنگی و کشوری (که حداقل دو نفر باید از اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های کشور باشند)، و رئیس پژوهشگاه به‌عنوان دبیر هیئت امنا است. اعضای غیردولتی هیئت امنا به پیشنهاد وزیر جهاد کشاورزی و با تأیید وزیر علوم برای مدت چهار سال منصوب می‌شوند.

وظایف هیئت امنا شامل تصویب سیاست‌ها، اهداف و خط‌مشی‌های علمی-پژوهشی و فناوری، تعیین حدود فعالیت‌های پژوهشگاه، تصویب نمودار سازمانی و تشکیلات، و نیز تصویب آیین‌نامه‌های مالی، اداری و استخدامی است.

ستاد مرکزی و پژوهشکده‌ها

ساختار پژوهشگاه به‌صورت یک شبکهٔ ملی طراحی شده تا بتواند به چالش‌های کشاورزی در اقلیم‌های گوناگون ایران پاسخ دهد.

• ستاد مرکزی (کرج): این مرکز که با عنوان «پژوهشکده مهندسی ژنتیک کشاورزی» نیز شناخته می‌شود، قطب اصلی پژوهش‌های بنیادین در زمینه‌های مهندسی ژنتیک، نشانگرهای مولکولی، و کشت بافت است.
• پژوهشکده بیوتکنولوژی جانوری (رشت): با محوریت تحقیقات بیوتکنولوژی دام، طیور و آبزیان؛ این پژوهشکده در سال ۱۳۸۵ با حضور وزیر جهاد کشاورزی راه‌اندازی شد.
• پژوهشکده بیوتکنولوژی شمال غرب کشور (تبریز): با محوریت تحقیقات بیوتکنولوژی صنایع غذایی؛ این مدیریت منطقه‌ای در سال ۱۳۸۳ راه‌اندازی شد.
• پژوهشکده بیوتکنولوژی گیاهان دارویی (اصفهان): با محوریت تحقیقات بیوتکنولوژی گیاهان دارویی و متابولیت‌های ثانویه؛ این مدیریت منطقه‌ای نیز در سال ۱۳۸۳ تأسیس شد.

علاوه بر این ساختار، پژوهشگاه دارای بخش‌های تحقیقاتی تخصصی در ستاد مرکزی (کرج) است که شامل: ژنومیکس، فیزیولوژی، بیوشیمی و پروتئومیکس، کشت بافت و انتقال ژن، و ریزسازواره‌ها می‌شود. همچنین در سال ۱۳۸۶ بخش تحقیقات نانوتکنولوژی نیز به چارت تشکیلاتی افزوده شد.

پژوهشگاه در سال‌های اخیر مراکز نوآوری و رشد بیوتکنولوژی کشاورزی را در کرج، تبریز و اصفهان راه‌اندازی کرده است تا بستر تجاری‌سازی دستاوردها و حمایت از استارت‌آپ‌های دانش‌بنیان فراهم شود.

مدیریت‌های منطقه‌ای

ساختار شبکه‌ای پژوهشگاه شامل سه مدیریت منطقه‌ای است که هر یک بر حوزه‌های تخصصی خاصی متمرکزند:

• مدیریت منطقه غرب و شمال غرب کشور به مرکزیت تبریز با محوریت بیوتکنولوژی صنایع غذایی.
• مدیریت منطقه مرکزی کشور به مرکزیت اصفهان با محوریت بیوتکنولوژی گیاهان دارویی و متابولیت‌های ثانویه.
• مدیریت منطقه شمال کشور به مرکزیت رشت با محوریت بیوتکنولوژی دام، طیور و آبزیان.

این ساختار امکان پاسخگویی به چالش‌های کشاورزی در اقلیم‌های گوناگون ایران (شمال، شمال غرب، مرکز و…) را فراهم می‌سازد.

اعضای هیئت علمی

بر اساس اطلاعات منتشرشده از سازمان تات و پایگاه‌های علمی داخلی، پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی دارای حدود ۶۰ نفر اعضای هیئت علمی و محقق است. برخی از چهره‌های شاخص و مسئولان برجسته این پژوهشگاه (در ادوار مختلف) عبارتند از:

• دکتر بهزاد قره‌یاضی – از مؤسسان و رؤسای پیشین پژوهشگاه (۱۳۷۹–۱۳۸۴ و ۱۳۹۲–۱۳۹۴) و از چهره‌های سرشناس بیوتکنولوژی کشاورزی در ایران.
• دکتر سیدمجتبی خیام‌نکویی – رئیس پژوهشگاه در دوره ۱۳۸۴–۱۳۹۱.
• دکتر نیراعظم خوش‌خلق‌سیما – رئیس پژوهشگاه در دوره ۱۳۹۴–۱۳۹۹؛ وی در مصاحبه‌ها به دستاوردهایی مانند شناسایی تنوع ژنتیکی زعفران به روش بارکدینگ و تولید بذور هیبرید فلفل و خیار اشاره کرده است.
• دکتر صابر گلکاری – رئیس پژوهشگاه در دوره ۱۳۹۹–۱۴۰۰؛ در دوره وی ده‌ها دانش فنی آماده واگذاری به بخش خصوصی معرفی شد.
• دکتر غلامرضا صالحی‌جوزانی و دکتر محسن مردی – از رؤسای بعدی پژوهشگاه در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳.
• دکتر محمدعلی ابراهیمی – سرپرست فعلی پژوهشگاه (از ۱۴۰۳).

علاوه بر این افراد، ده‌ها عضو هیئت علمی و پژوهشگر در بخش‌های مهندسی ژنتیک، کشت بافت، نشانگرهای مولکولی، و بیوتکنولوژی میکروبی فعالیت دارند که مقالات و طرح‌های پژوهشی متعددی از آن‌ها در پایگاه‌های استنادی داخلی نمایه شده است.

دستاوردها

دستاوردهای پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی را می‌توان در چند محور کلی دسته‌بندی کرد: تولید گیاهان سالم و ارقام اصلاح‌شده، فناوری‌های هیبرید و تراریخته، زیست‌فناوری میکروبی و آنزیمی، و فناوری‌های نوین در پس‌ازبرداشت و بسته‌بندی.

تولید گیاهان سالم و ارقام اصلاح‌شده

از دستاوردهای شاخص پژوهشگاه، تولید انبوه گیاهان سالم (عاری از ویروس و آلودگی) با روش‌های کشت بافت است؛ از جمله: خرما، نیشکر، موز و گیلاس. همچنین سالم‌سازی و تولید هسته‌های اولیه عاری از ویروس برای پایه‌های باغی مهم (سیب، زردآلو، گلابی) در قالب تفاهم‌های چندجانبه با تأییدیه موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال از دیگر دستاوردهای این حوزه است.

در حوزه اصلاح نباتات، شناسایی ژن‌های مقاوم به بیماری‌ها در گندم و جو و تولید لاین‌های دابل هاپلوئید، و نیز شناسایی تنوع ژنتیکی زعفران ایران به روش بارکدینگ (با هدف اصلاح و افزایش سنتز رنگدانه‌ها) از جمله کارهای برجسته پژوهشگاه محسوب می‌شود.

ارقام و بذرهای تراریخته و هیبرید

پژوهشگاه در تولید اولین پنبه تراریخته مقاوم به آفات و بیماری‌ها در کشور و توسعه رقم برنج تراریخته ایرانی با مقاومت بالا به آفات ساقه‌خوار نقش داشته است.

در زمینه بذرهای هیبرید، دستیابی به فناوری تولید بذرهای هیبرید فلفل و خیار با روش هاپلوئیدی و اصلاح معکوس از دستاوردهای مهمی است که با هدف کاهش وابستگی به واردات بذر سبزیجات و صرفه‌جویی ارزی دنبال شده است؛ برآوردها حاکی از امکان صرفه‌جویی حداقل ۹ میلیون دلاری در سال با کاهش ۱۰ درصدی واردات بذر سبزیجات و جلوگیری از خروج سالانه حدود ۲۰۰ میلیون دلار ارز برای واردات بذر است.

زیست‌فناوری میکروبی و آنزیمی

تولید و معرفی سویه‌های پروبیوتیک گیاهی (مانند تریکودرما) و پروبیوتیک‌های بومی مؤثر بر عملکرد طیور گوشتی و تخم‌گذار، و نیز دستیابی به باکتری‌های محرک رشد برای محصولات گلخانه‌ای (خیار، گوجه‌فرنگی، فلفل دلمه‌ای و قارچ) از دیگر دستاوردهای پژوهشگاه است.

فناوری‌های نوین در پس‌ازبرداشت و بسته‌بندی

پژوهشگاه در زمینه افزایش ماندگاری محصولات کشاورزی و کاهش ضایعات پس‌ازبرداشت نیز فعالیت‌هایی داشته است؛ از جمله: دانش فنی نانوامولسیون محرک مقاومت القایی و کنترل‌کننده فساد پس‌ازبرداشت میوه، تولید نانوکامپوزیت هیدروژن بر پایه نشاسته، تولید نانوذرات هیدروکسی‌آپاتیت، و پوشش بیونانوکامپوزیت مبتنی بر پکتین و نانوسلولز با قابلیت افزایش ماندگاری گوشت مرغ.

مدیریت بیماری‌های گیاهی

از دستاوردهای ویژه پژوهشگاه، مدیریت بیماری فایتوپلاسمایی «جاروی جادوگر» لیموترش برای اولین بار در جهان است که نشان‌دهنده توانمندی پژوهشگاه در حل چالش‌های پیچیده بیماری‌های گیاهی با رویکرد زیست‌فناوری است.

تجاری‌سازی و انتقال فناوری

در سال ۱۳۹۹، رئیس وقت پژوهشگاه از دستیابی به ۱۰ دانش فنی آماده واگذاری به بخش خصوصی در حوزه‌های مختلف بیوتکنولوژی کشاورزی خبر داد که شامل ارقام مقاوم، فناوری‌های کشت بسته برای گیاهان دارویی، و پداژه‌های بالغ تجاری در گلایول بود. این حرکت نشان‌دهنده گذار پژوهشگاه به سمت پژوهش‌های کاربردی، درآمدزا و قابل تجاری‌سازی در تعامل با شرکت‌های دانش‌بنیان است.

انتقادات و بحث‌ها

پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران به‌عنوان متولی اصلی تولید و توسعهٔ محصولات تراریخته در کشور، در سال‌های اخیر در کانون بحث‌ها و انتقادهای محیط‌زیستی و سلامت‌محور قرار گرفته است.

نگرانی‌های محیط‌زیستی و سلامت

منتقدان محصولات تراریخته در ایران، از جمله برخی فعالان محیط‌زیست و کارشناسان سلامت، همواره نگرانی‌هایی دربارهٔ اثرات بلندمدت مصرف این محصولات بر سلامت انسان (بیماری‌های ناشناخته، سرطان، آلرژی) و نیز تأثیرات منفی بر محیط‌زیست (کاهش تنوع زیستی، مقاومت آفات، آلودگی ژنتیکی گونه‌های بومی) ابراز کرده‌اند.

سازمان محیط‌زیست ایران نیز در مواردی مخالف صدور مجوز برای برخی محصولات تراریخته بوده و دلایلی را در رد این مجوزها منتشر کرده است.

پاسخ پژوهشگاه و مقامات

مسئولان پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی و وزارت جهاد کشاورزی این نگرانی‌ها را رد کرده و تأکید دارند که محصولات تراریختهٔ تولیدشده تحت نظارت دقیق و با احراز سلامت کامل عرضه می‌شوند. رئیس وقت پژوهشگاه در پاسخ به انتقادات اعلام کرد که جلوگیری از تحولات نوین در کشاورزی طی ۱۵ سال گذشته به محیط‌زیست و امنیت غذایی کشور آسیب وارد کرده و در شرایط بدتر شدن وضعیت آب‌وهوایی، استفاده از فناوری‌های نوین برای تأمین امنیت غذایی ضروری است.

همچنین پژوهشگاه در جوابیه‌ای رسمی به گزارش بی‌بی‌سی فارسی، تولید ملی محصولات تراریخته را فرصتی برای کاهش وابستگی به واردات و افزایش خوداتکایی دانست و نگرانی‌های رسانه‌ای را ناشی از جریان‌های سیاسی و اقتصادی توصیف کرد.

دیدگاه علمی

برخی مراجع علمی و انجمن‌های تخصصی بیوتکنولوژی در ایران با استناد به مرورهای سیستماتیک مقالات معتبر بین‌المللی (بررسی بیش از ۱۷۰۰ مقاله در فاصله ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۲) اعلام کرده‌اند که تاکنون هیچ مدرک معتبری وجود ندارد که تهدید جدی محصولات تراریخته را برای محیط‌زیست و سلامت انسان نشان دهد. با این حال، منتقدان بر شفاف‌نبودن فرآیند صدور مجوزها و لزوم ارزیابی مستقل و بلندمدت تأکید دارند.

ایستگاه‌ها و مراکز پژوهشی مرتبط

پژوهشگاه از طریق مدیریت‌های منطقه‌ای و شبکه همکاری با مراکز تحقیقات استانی، پژوهش‌های منطقه‌ای و اقلیمی را در زمینه بیوتکنولوژی دام، طیور، آبزیان، گیاهان دارویی، و صنایع غذایی دنبال می‌کند. این ساختار شبکه‌ای امکان پاسخگویی به چالش‌های کشاورزی در اقلیم‌های گوناگون ایران (شمال، شمال غرب، مرکز و…) را فراهم می‌سازد.

نشریات و فعالیت‌های علمی

پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران در برگزاری همایش‌های ملی و بین‌المللی بیوتکنولوژی مشارکت دارد و اعضای هیئت علمی آن در هیئت‌های تحریریه نشریات تخصصی کشاورزی و زیست‌فناوری فعالیت می‌کنند. همچنین نتایج طرح‌های پژوهشی پژوهشگاه در قالب مقالات علمی-پژوهشی و علمی-ترویجی در نشریات داخلی و بین‌المللی منتشر می‌شود.

موقعیت جغرافیایی و اطلاعات تماس

پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران در شهر کرج، استان البرز، واقع در محوطه موسسات تحقیقات کشاورزی در بلوار شهید فهمیده قرار دارد.

• آدرس: کرج، بلوار شهید فهمیده، پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران.
• تلفن: ۰۲۶–۳۲۷۰۳۵۳۶ ، ۰۲۶–۳۲۷۰۰۹۵۴
• فاکس: ۰۲۶–۳۲۷۰۱۰۶۷
• پست الکترونیکی: info@abrii.ac.ir
• صندوق پستی: ۳۱۳۵۹–۳۳۱۵۱
• وب‌سایت رسمی: www.abrii.ac.ir

جستارهای وابسته

• موسسه تحقیقات علوم باغبانی
• موسسه تحقیقات علوم دامی کشور