کرج

کرج (به فارسی: الگو:نام)؛ مرکز استان‌البرز و یکی از پرجمعیت‌ترین شهرهای ایران است. این شهر با جمعیتی بالغ بر الگو:نشانه۱٫۸ میلیون نفر، چهارمین شهر پرجمعیت کشور به شمار می‌آید. کرج در دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه البرز و در مسیر تهران–کرج–قزوین، در فاصلهٔ حدود ۴۰ کیلومتر غرب تهران واقع شده‌است.

کرج یکی از مهم‌ترین قطب‌های صنعتی و اقتصادی کشور است و میزبان بسیاری از شهرک‌های صنعتی بزرگ از جمله ایران‌خودرو و سایپا می‌باشد. شهر کرج علاوه بر اهمیت اقتصادی، از لحاظ تاریخی و فرهنگی نیز دارای پیشینه‌ای غنی است و در دوران‌های مختلف تاریخی، از هخامنشیان تا انقلاب اسلامی، نقش مهمی ایفا کرده‌است.

واژه‌شناسی

واژه «کرج» (با تلفظ: الگو:آوانگاری) در منابع زبان‌شناسی و فرهنگ‌نامه‌های تاریخی فارسی، ریشه‌های متعددی دارد.

نظریه‌های واژه‌شناختی

نظریهٔ اول: کَر + ج

یکی از معتبرترین نظریات، تجزیهٔ نام به دو بخش کَر و ج است:

کَر: به معنی «سوی»، «طرف» یا «جهت»

ج: مخفف «جوی» یا «جریان آب»

بر این اساس، «کرج» به معنی «سوی جریان آب» یا «کنار رودخانه» است. این نامگذاری با توجه به موقعیت جغرافیایی شهر در کنار رودخانه کرج، منطقی به نظر می‌رسد.

نظریهٔ دوم: ریشهٔ ایرانی باستان

برخی از پژوهشگران معتقدند که نام کرج ممکن است به دوران هخامنشیان یا پیش از آن بازگردد و ریشه‌ای ایرانی باستان داشته باشد.

شواهد لغت‌نامه‌ها

در لغت‌نامه دهخدا، واژهٔ «کرج» با معانی مختلف ثبت شده‌است. همچنین در فرهنگ‌های دیگر فارسی نیز این واژه با تفسیرهای مشابه آمده‌است.

شواهد تاریخی

نام کرج در منابع تاریخی به شکل‌های مختلف ثبت شده‌است:

در کتاب «نزهة القلوب» اثر حمدالله مستوفی (۷۴۰ ق)، کرج به عنوان یکی از توابع طالقان ذکر شده‌است.

در «حدود العالم» (۳۷۲ ق)، از «کرج ابودلف» نام برده شده‌است که با کرج کنونی متفاوت است.

تاریخ

دوران باستان

شواهد پیش‌تاریخی

ناحیهٔ کرج از قدیم‌ترین دوران سکونت انسان برخوردار است:

غارهای البرز: کشف‌های اخیر در غارهای منطقهٔ البرز نشان می‌دهد که این منطقه حداقل ۴۵٬۰۰۰ سال قدمت دارد.

قدمت ۵۰ هزار ساله: مطالعات جدید نشان می‌دهند که قدمت استان البرز تا ۵۰ هزار سال می‌رسد.

محوطه‌های باستانی: لایه‌های باستانی در گرمدره کشف شده‌است.

تپه مردآباد: کاوش‌های باستان‌شناسی در این محوطه، الیه‌های مختلفی از دوران‌های تاریخی را آشکار کرده‌است.

محوطه‌های دیگر: فهرست کاملی از محوطه‌های باستانی استان البرز در ویکی‌پدیا موجود است.

دوران هخامنشی

در دورهٔ هخامنشیان (۵۵۰–۳۳۰ ق.م)، ناحیهٔ کرج به عنوان بخشی از مسیرهای ارتباطی امپراتوری، اهمیت داشت.

دوران اشکانی و ساسانی

در دوران اشکانیان (۲۴۷ ق.م–۲۲۴ م) و ساسانیان (۲۲۴–۶۵۱ م)، کرج به عنوان ایستگاهی در مسیر جاده ابریشم نقش داشت.

دوران اسلامی

دوران اولیه اسلامی

پس از فتح ایران (۶۵۱ م)، کرج تدریجاً در منابع جغرافیایی اسلامی ذکر شد.

دوران سلجوقی و ایلخانی

در دوران سلجوقیان و ایلخانان، کرج به عنوان ایستگاهی برای کاروان‌ها و مأوای مسافران عمل می‌کرد.

دوران صفویه

صفویان (۱۵۰۱–۱۷۳۶) زیرساخت‌های مهمی در کرج ایجاد کردند:

کاروانسراهای صفوی

پل‌های متعدد بر روی رودخانه کرج

قلعه‌ها و پناهگاه‌ها برای کاروان‌ها

دوران قاجار

دورهٔ قاجاریان (۱۷۸۹–۱۹۲۵) دورهٔ شکوفایی کرج به عنوان ییلاق درباریان بود:

کاخ‌های سلطنتی

کاخ سلیمانیه: توسط سلیمان میرزا، یکی از شاهزادگان قاجار، ساخته شد.

کاخ شهرستانک: یکی دیگر از نمادهای معماری قاجار در شمال کرج

عمارت کلاه‌فرنگی و باغ‌های سلطنتی متعدد

دوران پهلوی

دورهٔ پهلوی (۱۹۲۵–۱۹۷۹) دورهٔ تحول صنعتی کرج بود:

توسعهٔ زیرساخت‌ها

۱۹۳۳: احداث جادهٔ تهران–کرج–چالوس

خط راه‌آهن: اتصال کرج به شبکهٔ ریلی کشور

۱۹۳۹: ارتقای کرج به شهرستان

سد امیرکبیر

۱۹۵۸: افتتاح سد امیرکبیر (سد کرج) توسط محمدرضا پهلوی

بزرگترین سد ایران در آن زمان

تأمین آب شرب و کشاورزی

توسعهٔ صنعتی

احداث شهرک‌های صنعتی بزرگ

تأسیس ایران‌خودرو و سایپا

رشد سریع جمعیت به دلیل مهاجرت کارگران

انقلاب اسلامی و نقش مردم کرج

مردم کرج در انقلاب اسلامی ایران (۱۹۷۹) نقش برجسته‌ای ایفا کردند:

بستن اتوبان تهران–کرج

در بهمن ۱۳۵۷، مردم کرج اتوبان تهران–کرج را مسدود کردند و از ورود لشگر ۱۶ زرهی قزوین به تهران جلوگیری کردند. این اقدام یکی از نقاط عطف کلیدی در راه پیروزی انقلاب به شمار می‌آید.

تظاهرات و راهپیمایی‌ها

مسجد جامع کرج: مرکز فعالیت‌های انقلابی

عید فطر ۱۳۵۷: یکی از بزرگترین تظاهرات کرج

اعتصابات کارگران کارخانه‌های کرج

دفاع مقدس

در جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰–۱۹۸۸)، کرج نقش مهمی ایفا کرد:

نقش لجستیکی

کرج به عنوان مرکز تأمین تجهیزات نظامی عمل می‌کرد

ایران‌خودرو و سایپا: تولید وسایل نقلیهٔ نظامی

صنایع شیمیایی: تولید مواد مورد نیاز جبهه

شهدای دفاع مقدس

بیش از ۵٬۵۰۰ شهید از استان البرز و کرج در جنگ تحمیلی جان باختند:

امامزاده محمد: گلزار شهدای اصلی

امامزاده طاهر: مقبرهٔ شهدا

امامزاده حسن: مکان دفن شهدا

نکوداشت پیشکسوتان

آیین‌های نکوداشت پیشکسوتان دفاع مقدس به‌طور منظم در کرج برگزار می‌شود.

برنامه‌های گوناگون در هفته دفاع مقدس

مدافعان حرم

با آغاز جنگ داخلی سوریه و بحران عراق، شهروندان کرج برای دفاع از حرم اهل بیت به جبهه‌ها رفتند:

شهدای برجسته

شهید سعید آبیار (۱۳۹۵)

شهید رضا ایزدیار

شهید محمد اینانلو

شهید مهدی نوروزی

صدها شهید دیگر از استان البرز

کنگره‌های بزرگداشت

کنگره‌های سالانه‌ای برای بزرگداشت شهدای مدافع حرم در کرج برگزار می‌شود.

دوران معاصر

استان‌شدن البرز

۲۸ مهر ۱۳۸۹ (۱۹ اکتبر ۲۰۱۰): تصویب قانون ایجاد استان البرز

انتخاب کرج به عنوان مرکز استان

جدایی از استان تهران

رشد شهری

افزایش جمعیت از ۱٫۶ میلیون (۱۳۹۰) به ۱٫۸ میلیون (۱۴۰۳)

نرخ رشد سالانه: ۳–۴ درصد

توسعهٔ شهرک‌های جدید

جستارهای وابسته

رودخانه کرج

سد امیرکبیر

ایران‌خودرو

گروه صنعتی سایپا

شهرک‌های صنعتی کرج

کاخ سلیمانیه

کاخ شهرستانک

مترو کرج

راه‌آهن کرج

پیوند به بیرون

• وب‌گاه رسمی شهرداری کرج

• وب‌گاه رسمی استانداری البرز

• سالنامه‌های آماری استان البرز در درگاه ملی آمار