قلعه دختر
قلعه دختر (نامهای دیگر: قلعه لورا، دختر قلعه تنگ گسیل یا قلعه کسیل) یکی از قلاع کوهستانی و تاریخی ایران است که در منطقه لورا، در نزدیکی روستای گسیل از توابع بخش آسارا در شهرستان کرج، استان البرز قرار دارد.[۱][۲]
این قلعه که بر فراز قلهای صعبالعبور در ارتفاعات البرز مرکزی ساخته شده، از بقایای شبکه قلاع و دژهای اسماعیلیان در ایران به شمار میرود و قدمت آن به قرن ۷ هجری قمری (قرن ۱۳ میلادی) برمیگردد.[۳] امروزه این قلعه به شدت آسیبدیده و در حال تخریب است و تنها بخشهای محدودی از دیوارها و بنیاد آن باقیمانده است.[۱]
موقعیت جغرافیایی
مکانیابی
قلعه دختر در ۵۲ تا ۵۴ کیلومتری شمال کرج و در سه کیلومتری شرق جاده چالوس (جاده کرج-چالوس) واقع شده است.[۱] این قلعه بر نوک قلهای در محلی به نام تنگه گسیل قرار گرفته که یکی از تنگههای مهم و صعبالعبور مسیر چالوس است. در سالهای اخیر به دلیل خطرناک بودن عبور از این تنگه، تونلی در کنار آن احداث شده و جاده اصلی از میان تونل میگذرد.[۱]
موقعیت استراتژیک
قرارگیری قلعه بر فراز ارتفاعات و بر سر یکی از مهمترین گذرگاههای کوهستانی البرز (مسیر کرج به مازندران) نشان از اهمیت نظامی و استراتژیک آن در تأمین امنیت و کنترل گذرگاههای کوهستانی دارد.[۳] از این موقع میتوان بر منطقه وسیعی از جمله تنگه، جاده و روستاهای اطراف نظارت داشت.
منطقه لورا
قلعه دختر در منطقه تاریخی لورا واقع است. لورا یکی از نواحی کوهستانی کرج بوده که در گذشته از جنوب به ارنگه، از شرق به گردنه دیزین، از شمال به کوههای کندوان و از مغرب به گردنه اسلک (که حد فاصل بین طالقان و لورا بود) محدود میشد.[۴]
تاریخچه
دوره ساخت
برخی منابع قدمت قلعه دختر را به دوره سلجوقی (قرن ۵-۶ هجری / قرن ۱۱-۱۲ میلادی) نسبت میدهند،[۱] اما محققان و کارشناسان باستانشناسی بر این باورند که قلعه به دوره اسماعیلیان و قرن ۷ هجری قمری (قرن ۱۳ میلادی) تعلق دارد.[۳][۲]
اسماعیلیان و شبکه قلاع البرز
در قرنهای ۵ تا ۷ هجری، حسن صباح و اسماعیلیان شبکه وسیعی از قلاع و دژها در سلسله کوههای البرز در اختیار داشتند. برخی منابع تاریخی حدود یکصد قلعه را در این نواحی به آنها نسبت میدهند.[۴] قلعه لورا از جمله این قلاع بود و نقش مهمی در ارتباطات نظامی و دیدهبانی منطقه ایفا میکرد.
مهمترین قلاع اسماعیلیان در این نواحی عبارت بودند از:
- قلعه الموت (مرکز اصلی)
- قلعه لمبسر
- دژ میمون
- دژهای طالقان، لورا، پشتکوه و رستمدار
- قلعههای دماوند، فیروزکوه و گردکوه[۴]
دوره صفوی و متروک شدن
قلعه لورا (کسیل) تا دوره صفوی مسکونی و مورد استفاده بوده است، اما در این عصر همچون اغلب قلاع اسماعیلیان در دامنه جنوبی رشته کوه البرز، برای همیشه متروک شد.[۲]
معماری و مصالح
مصالح ساختمانی
مصالح اصلی بهکار رفته در ساخت قلعه دختر، سنگ و ساروج (ملات آهک و خاکستر) است.[۱] با این حال، وجود آجرهای پراکنده در اطراف محوطه نشان میدهد که در بنای قلعه از آجر نیز استفاده شده است.[۱]
ویژگیهای معماری
- شالوده: بنیاد قلعه در دل صخره قرار دارد و بخشهای زیرزمینی در عمق خاک حفاظت میشدند.[۳]
- موقعیت: قلعه در موقعیتی بسیار مرتفع و سختگذر ساخته شده که دسترسی به آن تنها از یک مسیر کوهستانی امکانپذیر است.
- کاربری: با توجه به موقعیت، قلعه به احتمال زیاد به عنوان برج دیدهبانی و پایگاه نظامی مورد استفاده قرار میگرفته است.
ارتباط با سایر قلاع
قلعه دختر تنگ گسیل با دیگر قلعههای باستانی منطقه از جمله قلعه دختر کلاک، قلعه شاهدژ، قلعه ریزمین و شهرستانک در ارتباط بوده و احتمالاً بخشی از یک شبکه دیدهبانی و ارتباطی بوده است.[۵]
یافتههای باستانشناسی
سفالها
سفالهای کشفشده در محوطه قلعه دختر از دو نوع هستند:
- سفالهای قرمز و نخودی بدون لعاب: که مربوط به دوران اسلامی است
- دو قطعه سفال لعابدار بسیار ریز: که شباهت زیادی به سفالهای دوره سلجوقیان و ایلخانان دارد[۱][۳]
این یافتهها تأییدکننده قدمت قلعه به قرنهای ۶-۷ هجری (دوره سلجوقی-ایلخانی) است.
محوطه باستانی
بقایای آجرها و سنگهای شکسته و ملات ساروج حاصل از حفاریهای غیرمجاز در مساحتی حدود ۱۰۰۰ متر مربع پراکنده است.[۱]
وضعیت فعلی
تخریب و ویرانی
قلعه دختر در حال حاضر به شدت آسیبدیده و تنها بخشهای بسیار محدودی از دیوارهای آن بهصورت جدا از هم باقیمانده است.[۱] از بنای اصلی قلعه تقریباً چیزی باقی نمانده و پلان دقیق آن قابل تشخیص نیست.
حفاریهای غیرمجاز
متأسفانه حفاریهای غیرمجاز و گنجیابی در سالهای گذشته آسیبهای جبرانناپذیری به این اثر تاریخی وارد کرده است. حفاران قسمتهای زیادی از کف، پی دیوارها و بنیاد این بنای تاریخی را تخریب کردهاند.[۱][۵] این تخریبها باعث شده که بخش زیادی از اطلاعات باستانشناختی این اثر برای همیشه از بین برود.
فقدان حفاظت
در حال حاضر اطلاعات دقیقی درباره این قلعه تاریخی در دسترس نیست[۱] و این اثر با بیمهری مسئولان میراث فرهنگی مواجه بوده و امیدی به ادامه حیات و بازسازی آن وجود ندارد.
اهمیت تاریخی و فرهنگی
بخشی از میراث اسماعیلیان
قلعه دختر یکی از معدود بقایای شبکه گسترده قلاع اسماعیلیان در البرز است که نشاندهنده قدرت نظامی و استراتژیک این گروه در قرون میانه اسلامی است. مطالعه این قلعه میتواند اطلاعات مهمی درباره معماری نظامی، تاکتیکهای دفاعی و زندگی در قلاع کوهستانی آن دوران فراهم کند.
موقعیت در مسیر تاریخی کرج-مازندران
این قلعه بر یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی میان رشت، مازندران و تهران-قزوین در دوران میانه قرار داشته و نقش کلیدی در امنیت و کنترل این محور داشته است.
دسترسی
مسیر
برای رسیدن به قلعه دختر باید از جاده چالوس در حدود کیلومتر ۵۲-۵۴ (بعد از پلخواب و نزدیک به گچسر) وارد جاده فرعی شد و حدود ۳ کیلومتر به سمت شرق و به سمت روستای گسیل حرکت کرد.[۱] سپس باید از مسیر کوهپیمایی به سمت ارتفاعات بالای تنگه حرکت کرد.
هشدار
با توجه به وضعیت نامناسب و خطر ریزش، بازدید از این قلعه نیازمند احتیاط و تجهیزات کوهنوردی است.
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ «دختر قلعه - قلعه تاریخی که امیدی به حیات ندارد». یلدا مد تور.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «کسیل - ویکیپدیا». ویکیپدیا.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ «کسیل». ویکی البرز.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ «اصل و نسب اسماعیلیان». راسخون. ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ «گنجیابیهایی که گنجینه تاریخی کرج را به باد داد». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۶ ژانویه ۲۰۲۱.