سد امیرکبیر

سد امیرکبیر، که به‌طور غیررسمی با نام سد کرج نیز شناخته می‌شود، نخستین سد بزرگ چندمنظوره ایران بر روی رودخانه کرج است. این سد در ۲۳ تا ۲۵ کیلومتری شمال شهر کرج و در مسیر جاده کرج-چالوس واقع شده و دریاچه آن یکی از مهم‌ترین مقاصد طبیعت‌گردی و تفریحی نزدیک تهران و کرج به شمار می‌رود. سد امیرکبیر علاوه بر نقش حیاتی در تأمین آب شرب تهران و کرج، در تولید برق‌آبی، کنترل سیلاب و توسعه گردشگری استان البرز جایگاه ویژه‌ای دارد.

موقعیت جغرافیایی

سد امیرکبیر در استان البرز، شمال شهرستان کرج و در حوضه آبریز مرکزی (دریاچه نمک) قرار دارد. این سازه در تنگه‌ای باریک در دل رشته‌کوه البرز مرکزی و در امتداد محور پرتردد و گردشگری کرج–چالوس ساخته شده است.

حوزه آبریز سد حدود ۷۶۴ کیلومتر مربع مساحت دارد و متوسط جریان سالانه رودخانه کرج در محل سد نزدیک به ۴۷۲ میلیون متر مکعب برآورد شده است. موقعیت سد باعث شده هم در شبکه تأمین آب کشور و هم در گردشگری اطراف تهران جایگاه مهمی داشته باشد.

تاریخچه ساخت

مطالعات اولیه احداث سد کرج در اواخر دهه ۱۳۲۰ خورشیدی آغاز شد و در سال ۱۳۲۸ به‌طور رسمی در دستور کار سازمان برنامه قرار گرفت. پس از بررسی‌های هیدرولوژیک و زمین‌شناسی، محل فعلی برای ساخت یک سد بلند بتنی انتخاب شد و طرح در دهه ۱۳۳۰ نهایی گردید.

عملیات اجرایی سد در سال‌های ۱۳۳۵–۱۳۳۶ آغاز و در ۳ آبان ۱۳۴۰ طی مراسمی رسمی افتتاح شد. این سد به‌عنوان نخستین سد بزرگ چندمنظوره مدرن کشور، نقطه عطفی در تاریخ سدسازی ایران به‌شمار می‌آید.

هدف از اجرای طرح، ترکیبی از تأمین آب شرب تهران و کرج، تنظیم آب کشاورزی، تولید برق‌آبی، کنترل سیلاب‌های رودخانه کرج و ایجاد زیرساختی پایدار برای توسعه شهرهای در حال رشد مرکز کشور بود.

مراسم افتتاح و هزینه ساخت

هزینه ساخت سد، تأسیسات جانبی و شهرک احداث‌شده برای اسکان روستاییان جابه‌جا شده، در مجموع بین ۴٬۵۰۰ تا ۵٬۵۲۴ میلیون ریال برآورد شده است. این برآورد شامل بدنه سد، نیروگاه، راه‌های دسترسی و ساخت واحدهای مسکونی جایگزین برای روستاهای تحت تأثیر آبگیری مخزن بوده است.

در مراسم افتتاح ۳ آبان ۱۳۴۰، محمدرضا پهلوی و مقامات بلندپایه دولت وقت حضور داشتند و سد کرج به‌عنوان نمادی از نوسازی زیرساخت‌های آبی و برقی کشور معرفی شد.

نام‌گذاری

در زمان ساخت و افتتاح، سد بیشتر با نام «سد کرج» شناخته می‌شد. در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، نام رسمی آن به افتخار امیرکبیر (میرزا تقی‌خان فراهانی) به «سد امیرکبیر» تغییر یافت، در حالی که نام «سد کرج» در میان مردم و رسانه‌ها همچنان رواج دارد. دلیل این نام‌گذاری، ارجاع نمادین به تلاش‌های امیرکبیر برای اصلاح امور آب و مدیریت منابع است.

طراحی، ساخت و بهره‌برداری

طراح و مشاور

شرکت «هارزا» (Harza Engineering Company) به‌عنوان مشاور و طراح اصلی سد امیرکبیر فعالیت کرد. همچنین شرکت‌های آمریکایی دیگری در مراحل اولیه مطالعات و طراحی با سازمان برنامه همکاری داشتند.

سه کارشناس برجسته سدسازی از آمریکا، فرانسه و انگلستان برای انتخاب محل و نوع سد به ایران دعوت شدند و ساخت سد بتنی دو قوسی در محل فعلی را مناسب اعلام کردند.

پیمانکار اجرایی

پیمانکار اصلی شرکت آمریکایی مورسیون–نادسن (Morrison–Knudsen) بود. حدود سه هزار نیروی ایرانی و نزدیک به صد متخصص خارجی در کارگاه‌ها فعالیت می‌کردند.

نقش خلیل طالقانی

مهندس خلیل طالقانی، در دوره وزارت کشاورزی، مطالعات، مذاکرات تأمین مالی، انتخاب مشاور و پیمانکار و آغاز عملیات ساخت را پیگیری کرد.

بهره‌بردار فعلی

بهره‌برداری، نگهداری و مدیریت سد بر عهده شرکت آب منطقه‌ای تهران است.

اهداف و کارکردها

سد امیرکبیر چندمنظوره است و کارکردهای اصلی آن عبارتند از:

• تأمین بخش قابل‌توجهی از آب شرب تهران و بخشی از کرج و شهرک‌های اطراف (حدود ۳۴۰ میلیون متر مکعب در سال برای شرب).
• تنظیم جریان رودخانه و تأمین آب کشاورزی پایین‌دست (حدود ۱۳۰ میلیون متر مکعب در سال).
• تولید برق‌آبی با ظرفیت اسمی حدود ۹۰ مگاوات و تولید سالانه حدود ۱۵۰ هزار مگاوات‌ساعت.
• کنترل سیلاب‌های فصلی رودخانه کرج.
• فراهم‌کردن بستر برای شیلات و صید ورزشی در دریاچه.

مشخصات فنی

سد امیرکبیر از نوع بتنی دو قوسی است و نیروها را به دیواره‌های سنگی دره منتقل می‌کند.

مشخصات کلیدی:

• ارتفاع از پی: حدود ۱۸۰ متر
• طول تاج: حدود ۳۹۰ متر
• حجم مخزن: حدود ۲۰۵ میلیون متر مکعب
• ظرفیت سرریز: حدود ۱۴۵۰ متر مکعب بر ثانیه

دریاچه سد امیرکبیر

دریاچه سد امیرکبیر با گونه‌هایی مانند قزل‌آلای رنگین‌کمان، یکی از دریاچه‌های مصنوعی مهم کشور است. آب دریاچه سرد و شفاف است و دامنه‌های اطراف آن کوه‌ها و پوشش گیاهی کوهستانی را در بر گرفته‌اند.

روستاهای جابه‌جا شده

واریان

روستای واریان پیش از آبگیری سد در محل کنونی دریاچه قرار داشت و با آبگیری مخزن، ساکنان به ارتفاعات بالاتر منتقل شدند. روستای جدید واریان راه زمینی ندارد و تنها با قایق قابل دسترسی است؛ به همین دلیل به «ونیز ایران» معروف است.

دیگر روستاها

بخش‌هایی از روستاهای رزکان، کوشک و اراضی اطراف زیر آب رفتند و برای بخشی از اهالی شهرک جدیدی ساخته شد.

هتل واریان

در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، هتل واریان در حاشیه دریاچه ساخته شد و یکی از تفرجگاه‌های معروف جاده کرج–چالوس بود. پس از انقلاب، هتل تعطیل و تخریب شد تا از آلودگی آب شرب جلوگیری شود.

تأمین آب تهران

سد امیرکبیر بخش قابل‌توجهی از آب شرب تهران و کرج را تأمین می‌کند. در سال‌های کم‌بارش، افت تراز مخزن گزارش شده و مدیریت مصرف تأکید می‌شود.

گردشگری و تفریحات

فعالیت‌های تفریحی شامل تماشای دریاچه، پیک‌نیک، قایق‌سواری، ماهیگیری تفریحی و عکاسی است. حوادث غرق‌شدگی در نقاط غیرمجاز گزارش شده و ایمنی تأکید می‌شود.

پیامدهای زیست‌محیطی

تغییر رژیم جریان رودخانه، کاهش رسوب‌رسانی و حساسیت مخزن به آلودگی از پیامدها هستند. منطقه حفاظت‌شده رودخانه کرج برای مدیریت این مسائل ایجاد شده است.

جایگاه در سدسازی ایران

سد امیرکبیر نقطه آغاز سدسازی مدرن ایران است و تجربه آن مبنای سدهای سفیدرود و دز شد.

جستارهای وابسته

• رودخانه کرج
• منطقه حفاظت‌شده رودخانه کرج
• جاده کرج-چالوس
• کرج
• استان البرز
• واریان

پیوند به بیرون

• صفحه ویکی‌پدیا سد امیرکبیر
• سد امیرکبیر در علی‌بابا