کاخ شهرستانک

کاخ شهرستانک یا عمارت ناصرالدین شاهی شهرستانک که به کاخ ناصری نیز شهرت دارد، کاخی ییلاقی مربوط به دورهٔ قاجاریه در روستای شهرستانک، بخش آسارا، شهرستان کرج، استان البرز است. این بنا در سال ۱۲۹۵ هجری قمری (حدود ۱۲۵۷ خورشیدی / ۱۸۷۸ میلادی) به فرمان ناصرالدین شاه قاجار برای اقامت ییلاقی در انتهای درهٔ «گله‌گیله» (یا «گل‌کیله») شهرستانک ساخته شد و از زیباترین بناهای دوران قاجاریه به‌شمار می‌رفت. کاخ شهرستانک در تاریخ ۱۶ شهریور ۱۳۷۶ با شمارهٔ ۱۹۲۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

کاخ شهرستانک

نام	کاخ شهرستانک
کشور	ایران
استان	استان البرز
شهرستان	شهرستان کرج
معمار اثر	حاجی ابوالحسن معمارباشی (آقا محمدابراهیم خان)
اطلاعات ثبتی
تاریخ ثبت ملی	۱۶ شهریور ۱۳۷۶

موقعیت جغرافیایی

کاخ شهرستانک در انتهای درّهٔ روستای شهرستانک واقع شده؛ روستایی سرسبز در بخش آسارا از توابع شهرستان کرج که در حدود ۵۵ کیلومتری شمال‌شرقی شهر کرج و در نزدیکی جاده کرج-چالوس قرار دارد.

محل ساخت کاخ در ابتدای دره و سرچشمهٔ رودخانهٔ شهرستانک انتخاب شده بود؛ منطقه‌ای که از یک‌سو کوه‌های پرابهت و طبیعت بکر آن را احاطه کرده و از سوی دیگر، امتداد شرقی–غربی دره باعث تابش مداوم خورشید در بیشتر ساعات روز و ایجاد آب‌وهوایی دلنشین در بهار و تابستان می‌شود.

انتهای درهٔ شهرستانک به سه درّه منتهی می‌شود: یکی به سمت قلهٔ توچال (مسیر بازگشت کوهنوردان)، دیگری به سمت میگون و درهٔ هملون، و سومی به سمت جنوب‌شرق.

تاریخچه

پیش از ساخت کاخ

ناصرالدین شاه قاجار پیش از آنکه دستور احداث عمارت در شهرستانک را بدهد، در ماه‌های گرم سال در چادرهایی که برایش در این منطقه نصب می‌کردند اقامت داشت. زیبایی طبیعت، آب‌وهوای مطبوع و سرچشمه‌های آب جاری در این دره، شاه قاجار را بر آن داشت تا اقامتگاه ییلاقی دائمی در اینجا بسازد.

ساخت کاخ

در سال ۱۲۹۴ هجری قمری، ناصرالدین شاه به امین‌السلطان دستور داد تا اقدام به طراحی و ساخت کاخی در شهرستانک کند. امین‌السلطان، حاجی ابوالحسن معمارباشی (معمار اصفهانی و سازندهٔ تالار سلام، تالار آینه و عمارت خوابگاه در کاخ گلستان) را مأمور ساخت کاخ در ابتدای دره و سرچشمهٔ رودخانهٔ شهرستانک کرد. برخی منابع از این معمار با نام آقا محمدابراهیم خان یاد کرده و او را از معماران حاذق و چیره‌دست آن دوره معرفی می‌کنند.

ساخت کاخ حدود سه سال (از ۱۲۹۵ تا ۱۲۹۸ هجری قمری) به طول انجامید و محوطهٔ آن حدود ۸٬۰۰۰ متر مربع مساحت دارد. به روایت نصرالله حدادی، پژوهشگر و تهران‌شناس، ناصرالدین شاه در ایام تابستان با کالسکهٔ شاهی و از مسیر دوآب و گردنهٔ آهار به شهرستانک می‌آمد.

مراسم آشپزان

اعتمادالسلطنه در کتاب خاطرات خود نوشته است که هر سال در یک روز معین، ناصرالدین شاه به اتفاق وزرا، رجال، شاهزادگان و دیگر نزدیکان خود به شهرستانک می‌آمد و مراسم آشپزان را برپا می‌کرد. این مراسم تا سال ۱۳۱۳ قمری (سال ترور ناصرالدین شاه) همه‌ساله برگزار می‌شد.

تخریب ناشی از بهمن

کاخ شهرستانک به‌دلیل قرار گرفتن در پای دامنهٔ شمالی و برف‌گیر توچال، همواره در معرض تخریب ناشی از ریزش بهمن بود. ناصرالدین شاه در یادداشت‌های خود (سه‌شنبه ۲۰ رجب ۱۳۰۵ قمری / فروردین ۱۲۶۷ خورشیدی) نوشته است:

معماری و مشخصات بنا

بخش بیرونی

کاخ شهرستانک از دو بخش اصلی بیرونی و اندرونی تشکیل شده است.

حیاط بیرونی به شکل مستطیلی با دو کنج پخ و در چهار تراز طراحی شده بود. ورودی کاخ به شکل نیم‌دایره در تراز اول قرار داشت. عمارت بیرونی (دیوانخانه) در ابعاد ۱۲ در ۲۴ متر و در دو طبقه در تراز سوم ساخته شده بود؛ داخل و سقف دیوانخانه با کاغذ‌دیواری‌های الوان و گچ‌بری تزئین شده بود. در حال حاضر طبقهٔ دوم عمارت بیرونی به‌طور کامل تخریب شده است.

در بخش شمال‌غربی و در مرز میان اندرونی و بیرونی، حمام خصوصی شاه قرار داشت.

بخش اندرونی (حرمسرا)

بخش اندرونی شامل دو حیاط در دو تراز متفاوت (با اختلاف سطح حدود ۳ متر) است:

• حیاط شمالی (تحتانی): با ابعاد ۱۸ در ۲۴ متر، محل سکونت خدمه بود.
• حیاط جنوبی: با ابعاد ۲۶ در ۴۰ متر، برای سکونت حرم شاهی ساخته شده بود.

بخش اندرونی از نظر ساختمانی شباهتی به کاروانسرا دارد و این شباهت در حیاط جنوبی بیشتر است. در قسمت حرمسرا، فضاهایی در گرداگرد حیاط ساخته شده بود.

آب‌نماها و فواره‌ها

کاخ دارای چندین حوض و فواره بود که آب از رودخانهٔ مجاور به آن‌ها هدایت می‌شد و دوباره به رودخانه بازمی‌گشت. وجود حوض‌ها در چهار قسمت کاخ و کانال‌هایی برای ارتباط آن‌ها با یکدیگر، جلوهٔ بنا را دوچندان کرده بود.

تحلیل معماری

در تحقیقات معماری، کاخ شهرستانک نمونه‌ای از تلفیق معماری سنتی ایرانی با عناصر مدرن غربی در دوران قاجار است. استفاده از کاغذدیواری‌های الوان در دیوانخانه، نشان‌دهنده مواجهه درباریان قاجار با فناوری‌های نوین تزئینی اروپا است که از اواسط سده ۱۹ میلادی وارد ایران شد. این کاغذدیواری‌ها، به عنوان نمادی از تجمل‌گرایی و نوگرایی، در کاخ‌های سلطنتی مانند شهرستانک برای ایجاد فضاهای اشرافی به کار می‌رفتند و تنوع طرح و رنگ آن‌ها بخشی از سلیقه جهانی دوره ویکتوریا را منعکس می‌کرد.

از منظر پایداری، قرارگیری کاخ در پای دامنه شمالی توچال، آن را در برابر ریزش بهمن آسیب‌پذیر کرده بود، که این مسئله در اصول معماری قاجاری کمتر مورد توجه قرار گرفت و منجر به تخریب‌های مکرر شد.

سرنوشت کاخ پس از قاجاریه

فرسودگی و تخریب

پس از ترور ناصرالدین شاه در سال ۱۳۱۳ قمری (۱۲۷۵ خورشیدی)، کاخ شهرستانک رو به فراموشی رفت. در دوران پهلوی نیز اهتمامی برای نگهداری کاخ وجود نداشت؛ طبقهٔ دوم عمارت بیرونی در همین دوره فروریخت و قسمت حرمسرا رفته‌رفته زیر خاک مدفون شد. بی‌توجهی، شرایط جوی سخت، ریزش مکرر بهمن و غارت و تخریب انسانی، مجموعاً باعث ویرانی گستردهٔ بنا شدند.

فدراسیون کوهنوردی

این روند تخریب تا حدود سال ۱۳۴۸ خورشیدی ادامه یافت، تا اینکه فدراسیون کوهنوردی ایران با مرمت اولیه، بنا را به‌عنوان اقامتگاه موقت کوهنوردانی که از مسیر قلهٔ توچال به شهرستانک می‌آمدند، مورد استفاده قرار داد. در اسفند ۱۳۵۹ سند کاخ به نام سازمان تربیت بدنی ثبت شد و این بنا در اختیار آن سازمان قرار گرفت.

ثبت در فهرست آثار ملی و مرمت

ثبت ملی

با تلاش سازمان میراث فرهنگی وقت، کاخ شهرستانک در تاریخ ۱۶ شهریور ۱۳۷۶ (برخی منابع: ۲۰ مهر ۱۳۷۶) با شمارهٔ ۱۹۲۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

انتقال مالکیت به میراث فرهنگی

در سال ۱۳۸۴ خورشیدی، پس از تلاش فراوان، مالکیت کاخ شهرستانک از سازمان تربیت بدنی به سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری انتقال یافت. در همان سال‌ها، قسمت حرمسرای مدفون‌شده از زیر خاک بیرون کشیده شد و عملیات مرمت اولیه آغاز گردید.

واگذاری به بخش خصوصی و تبدیل به بوتیک هتل

در سال ۱۳۹۴ خورشیدی، کاخ شهرستانک از سوی صندوق احیاء و بهره‌برداری از بناهای تاریخی و فرهنگی وزارت میراث فرهنگی، با قرارداد اجاره تا سال ۱۴۱۴، به سرمایه‌گذار بخش خصوصی واگذار شد.

فریدون محمدی، مدیرکل وقت میراث فرهنگی استان البرز، در فروردین ۱۴۰۰ اعلام کرد که مجموعه برای ایجاد زیرساخت‌های گردشگری در اختیار سرمایه‌گذاران بخش خصوصی بومی قرار گرفته است. هادی میرزایی، مدیرعامل صندوق احیاء، نیز این بنا را سرمایه‌ای فرهنگی و اجتماعی ارزشمند برای مردم منطقه دانست و بر احیای روابط با مردم بومی و مشارکت‌های مردمی تأکید کرد.

در تیر ۱۴۰۳، رحیم خاکی، مدیرکل میراث فرهنگی استان البرز، از پیشرفت بیش از ۸۰ درصدی عملیات مرمت و بازسازی خبر داد و ابراز امیدواری کرد که تا یک سال آینده، کاخ با کاربری بوتیک هتل به بهره‌برداری برسد.

در مرداد ۱۴۰۴، رضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی، در بازدید از کاخ ناصری اعلام کرد که بیش از ۷۰ درصد پروژه مرمت تکمیل شده و سه اقدام مهم دیگر — تکمیل زیرساخت‌های تأسیساتی، تجهیز فضا به امکانات هتلینگ و معرفی ظرفیت بنا به عموم مردم — باقی مانده است. وی افزود که این بنا می‌تواند به مجموعه‌ای شامل بوتیک هتل، رستوران، نگارخانه و فضاهای فرهنگی تبدیل شود.

همچنین در بهمن ۱۴۰۲، شهاب طلایی، مدیرعامل صندوق احیاء، از تسریع مرمت و پیگیری دسترسی‌ها و انشعابات آب، برق و گاز برای کاخ خبر داد.

آثار هنری مرتبط

نقاشی ابوتراب غفاری

یکی از قدیمی‌ترین تصاویر از کاخ شهرستانک، نقاشی‌ای از ابوتراب غفاری (برادر کمال‌الملک) با عنوان «عمارت سلطنتی شهرستانک» است که حدود سال ۱۲۶۳ خورشیدی کشیده شده است.

نقاشی کمال‌الملک

از کاخ شهرستانک یک نقاشی منسوب به استاد کمال‌الملک نیز وجود دارد که به‌عنوان یکی از ارزشمندترین تصاویر تاریخی این بنا شناخته می‌شود و هم‌اکنون در کاخ گلستان در تهران نگهداری می‌شود.

دسترسی

برای دسترسی به کاخ شهرستانک دو مسیر اصلی وجود دارد:

• از مسیر جاده کرج–چالوس: از شهر کرج به سمت شمال در محور جاده کرج-چالوس حرکت کرده و پس از طی حدود ۶۰ کیلومتر، از مسیر فرعی سمت چپ وارد جاده شهرستانک می‌شوید. بخشی از مسیر نهایی تا کاخ را باید پیاده طی کرد.
• از مسیر آزادراه تهران–شمال: با احداث بخشی از آزادراه تهران–شمال و تونل تالون در امتداد درهٔ کن، فاصلهٔ تهران تا شهرستانک به حدود ۴۰–۶۰ کیلومتر کاهش یافته و در کمتر از ۲۰ دقیقه قابل دسترسی است.

جستارهای وابسته

• بخش آسارا
• جاده کرج-چالوس
• شهرستان کرج
• استان البرز

منابع

• کیانی، محمد یوسف (۱۳۶۶). معماری ایران، دوره اسلامی. تهران. صص. ص۲۴۳–۲۴۴.
• قربانی، نعیمه (۱۳۸۸). کاخ شهرستانک. رشد آموزش تاریخ. صص. ص۵۴–۵۵.
• ناصرالدین شاه (۱۳۹۹). سفرنامهٔ ناصرالدین شاه به قم. ابریشمی.