کاخ مروارید

کاخ مروارید، که با نام کاخ شمس نیز شناخته می‌شود، یکی از برجسته‌ترین آثار معماری مدرن ایران در دوره پهلوی دوم است. این کاخ در مهرشهر کرج، استان البرز واقع شده و به دلیل طراحی منحصربه‌فردش به شکل صدفی که مرواریدی (یا خورشیدی/سفره‌ماهی) را در بر گرفته، شهرت دارد.

کاخ مروارید

نام	کاخ مروارید
کشور	ایران
استان	استان البرز
شهرستان	کرج
بخش	مهرشهر
نام‌های دیگر	کاخ شمس
معمار اثر	ویلیام وسلی پیترز (از بنیاد فرانک لوید رایت)

کاخ مروارید کرج نمادی از تلفیق معماری ارگانیک با طبیعت است و به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری البرز، با فضای داخلی لوکس، امکانات تفریحی و حواشی تاریخی‌اش، گردشگران را به سفری در تاریخ مدرن ایران دعوت می‌کند.

تاریخچه

کاخ مروارید بین سال‌های ۱۳۴۵ تا ۱۳۴۷ خورشیدی با زیربنای تقریبی ۲۵۰۰ متر مربع در زمینی به وسعت ۱۱۱ هکتار در مهرشهر ساخته شد. این بنا برای اقامت شمس پهلوی، خواهر محمدرضا پهلوی و دختر رضا شاه که به بیماری آسم مبتلا بود، احداث گردید.

پس از انقلاب اسلامی، کاخ ابتدا به بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی و سپس به بنیاد تعاون واگذار شد. مدتی به عنوان مجتمع اردویی تفریحی شهید فهمیده و موزه استفاده گردید. در سال ۱۳۸۶ به شهرداری کرج فروخته شد، اما در سال ۱۳۹۳ مالکیت آن به اداره میراث فرهنگی استان البرز منتقل گردید.

برخی از اموال داخلی کاخ در دوره‌های مختلف سرقت شده یا از بین رفت و بازگرداندن آنها دشوار است.

امروزه، کاخ مروارید البرز با وجود چالش‌های مرمتی و فروریزش بخش‌هایی از سازه، پتانسیل بالایی برای گردشگری فرهنگی و معماری دارد و تلاش‌هایی برای احیا و بازگشایی آن در جریان است.

حراج عمومی لباس‌های شمس پهلوی

حراج عمومی لباس‌های شمس پهلوی در اردیبهشت ۱۳۵۸ در محوطه کاخ برگزار شد. حدود ۵۰۰ دست لباس لوکس، از جمله لباس‌های شب و روزمره با ارزش تاریخی، به حراج گذاشته شد و این رویداد نمادی از تغییرات پس از انقلاب گردید.

معماری

کاخ مروارید توسط ویلیام وسلی پیترز، از شاگردان و همکاران فرانک لوید رایت، طراحی شد و بنیاد فرانک لوید رایت آن را با هزینه یک میلیون دلار آمریکا اجرا کرد. این اثر نمونه‌ای برجسته از معماری ارگانیک است که بر هماهنگی کامل ساختمان با طبیعت تأکید دارد.

سازه اصلی به شکل خورشید یا سفره‌ماهی است که صدفی آن را احاطه کرده. سقف‌ها فرم مارپیچ (حلزونی) دارند و نورگیرها به شکل دانه‌های مروارید طراحی شده‌اند. دریاچه کوچکی از سه طرف کاخ را در بر گرفته و در گوشه شمالی، باله‌های سفره‌ماهی شکل ایجاد شده است. این طراحی نه تنها زیبایی بصری دارد، بلکه با محیط طبیعی ادغام شده و حداقل دستکاری در طبیعت را نشان می‌دهد.

در مقالات علمی، کاخ مروارید به عنوان نمونه موردی کلیدی در تحلیل معماری ارگانیک پهلوی دوم بررسی شده است. مقاله "رویکرد تحلیلی معماری ارگانیک در دوره پهلوی دوم در ایران" (بهار ۱۴۰۳، مجله معماری سبز) توسط نرگس رنجبر و همکاران، کاخ مروارید را در کنار ویلای کلوکن و باغ جمشیدیه تحلیل می‌کند.

نویسندگان به این نتیجه رسیده اند که کاخ با اصول رایت (هماهنگی با سایت، استفاده از مواد محلی مثل بتن و شیشه، و جریان طبیعی نور) همخوانی کامل دارد؛ فرم حلزونی نه تنها زیبایی‌شناختی است، بلکه عملکردی (عبور هوا برای آسم شمس) و پایدار (ضدزلزله) است.

مقاله تأکید می‌کند که این بنا پلی بین معماری سنتی ایرانی (باغ ایرانی) و مدرن غربی است.

فضای داخلی و امکانات

فضای داخلی کاخ مروارید کرج با دقت بالایی طراحی شده تا هماهنگی با طبیعت و لوکس بودن را حفظ کند. همه فضاها زیر سقف‌های حلزونی‌شکل قرار دارند که با نورگیرهای پلکسی‌گلاس به شکل دانه‌های مروارید، نور طبیعی فراوانی به داخل می‌تابانند و محیطی روشن، باز و آرام ایجاد می‌کنند.

امکانات داخلی شامل:

• اتاق‌های تشریفاتی و نشیمن: دورتادور فضای مرکزی، با مبلمان فاخر چوبی و پارچه‌های ابریشمی، تزئینات مدرن و آثار هنری هماهنگ با تم ارگانیک.
• دفتر کار شمس پهلوی: فضایی خصوصی با دیوارهای شیشه‌ای رو به دریاچه، برای کار و مطالعه.
• ناهارخوری و تالار پذیرایی: سالن‌های وسیع با میزهای کریستالی و نورپردازی ملایم، مناسب مهمانی‌های رسمی.
• اتاق‌های خواب: شامل اتاق صدف (با فرم منحنی و ضدزلزله) و سوئیت‌های شخصی با حمام‌های لوکس.
• امکانات تفریحی: سالن سینما با پروژکتورهای پیشرفته دوران، سالن بیلیارد، تالار طلایی بار، استخر سرپوشیده، و محل نگهداری پرندگان کمیاب (که بخشی از باغ‌وحش کوچک بود).

این امکانات، کاخ را به یک اقامتگاه کامل تفریحی تبدیل کرده بود، اما پس از انقلاب، بخش‌هایی از کاخ آسیب دیدند و نیاز به مرمت دارند. بخش سینما اخیراً در حال مرمت است.

جغرافیا و موقعیت

کاخ در بلوار ارم، مهرشهر، کرج قرار دارد. مختصات جغرافیایی آن ۳۵°۴۷′۱۵٫۹۹″ شمالی و ۵۰°۵۳′۱۱٫۰۷″ شرقی است. این مکان به دلیل آب‌وهوای مناسب و نزدیکی به تهران (حدود ۴۰ کیلومتر) انتخاب شد.

وضعیت کنونی و گردشگری

کاخ مروارید در سال‌های اخیر در وضعیت نامناسبی قرار داشته و بخش‌هایی از سقف و سازه دچار فروریزش شده است. با این حال، محوطه آن از اواخر ۱۴۰۰ بازسازی شده و امکان بازدید محدود (عمدتاً پنجشنبه‌ها) فراهم است. در نوروز ۱۴۰۱ جشنواره نوروزی برگزار شد و در سال‌های اخیر جشنواره اقوام و رویدادهای فرهنگی مانند "احیای کرج قدیم" در محوطه کاخ اجرا شده است.

استاندار البرز تأکید کرده که کاخ مروارید برای بازدید عموم احیا می‌شود و می‌تواند به پایگاه فرهنگی-گردشگری تبدیل گردد.

مرمت با واگذاری به بخش خصوصی یا شهرداری ممکن است و پیگیری‌ها برای تعیین تکلیف مالکیت ادامه دارد.

مرمت کامل کاخ مروارید در شرایط فعلی حدود ۲۰۰ میلیارد تومان هزینه لازم دارد، اما اعتبارات دولتی فعلی بسیار محدود و قطره‌چکانی است و جوابگوی مرمت‌های جزئی می‌باشد. مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان البرز تأکید کرده که برای مرمت کامل، واگذاری به بخش خصوصی یا شهرداری کرج ضروری است، زیرا هزینه مرمت بیش از سه برابر بودجه فعلی است.

قایق‌های پدالی در دریاچه اضافه شده و نوروزگاه‌ها با محوریت صنایع‌دستی برگزار می‌گردد. این کاخ ظرفیت بالایی برای گردشگری فرهنگی دارد، اما نیاز به مرمت اضطراری و بودجه مناسب دارد.

پیوند به بیرون

• صفحه ویکی‌پدیا
• مقاله نورمگز در مورد معماری ارگانیک