علیپناه اشتهاردی
شیخ علیپناه اشتهاردی (۱۲۹۶–۱۸ تیر ۱۳۸۷) روحانی شیعه ایرانی، فقیه، مدرس حوزه علمیه قم و از شاگردان روحالله خمینی بود. او از روحانیان مبارز در جریان انقلاب ۱۳۵۷ ایران بهشمار میرفت و در فعالیتهای علمی و فرهنگی حوزه علمیه قم نقش داشت. اشتهاردی در اشتهارد در استان البرز زاده شد و بیشتر عمر خود را به تدریس، تبلیغ و پژوهش در علوم اسلامی گذراند.
او از استادان شناختهشده حوزه علمیه قم در تدریس متون درسی، بهویژه اللمعة الدمشقیة، بود و به دلیل تسلط بر این کتاب، از سوی روحالله خمینی «فقه سیار» لقب گرفت. وی تا پایان عمر به تدریس لمعه ادامه داد و با وجود توانایی علمی، به تدریس دروس عالی حوزه وارد نشد.
زندگی
علیپناه اشتهاردی در سال ۱۲۹۶ش در اشتهارد زاده شد. کمتر از یک سال داشت که پدرش درگذشت و مادرش سرپرستی و تربیت او و دیگر فرزندان خانواده را بر عهده گرفت.
او در ششسالگی وارد مکتبخانه شد و قرآن را فراگرفت. تحصیلات ابتدایی خود را تا حدود یازدهسالگی ادامه داد و سپس با تشویق حاج شیخ یحیی تقوی (درگذشته ۱۳۳۸ش) به تحصیل علوم حوزوی در حوزه علمیه اشتهارد روی آورد.
پس از فراگیری مقدمات علوم اسلامی، وارد حوزه علمیه قم شد؛ اما به دلیل شرایط سیاسی و محدودیتهای مذهبی در دوران حکومت رضاشاه پهلوی، ناچار به بازگشت به زادگاهش شد و بار دیگر نزد شیخ یحیی تقوی به تحصیل پرداخت.
تحصیلات حوزوی
اشتهاردی در سال ۱۳۲۰ش برای ادامه تحصیل به قم بازگشت و نزد استادان برجسته حوزه علمیه قم به تحصیل پرداخت. از استادان او میتوان به سید شهابالدین مرعشی نجفی، مرتضی حائری یزدی، سید محمد حجت کوهکمری، سید محمدتقی خوانساری، سید حسین طباطبایی بروجردی، محمدعلی اراکی، سید محمدرضا گلپایگانی، سید احمد خوانساری، سید صدرالدین صدر، محمدحسین طباطبایی و روحالله خمینی اشاره کرد.
او پس از سالها تحصیل نزد استادان حوزه، به درجه اجتهاد رسید.
اشتهاردی درباره تأثیر روحالله خمینی بر خود گفته است:
امام خمینی به من آموخت به امور دنیوی توجه نکنم و اگر چیزی از آن امور را از دست دادم، اهمیت ندهم.
تدریس و فعالیتهای علمی
اشتهاردی از مدرسان حوزه علمیه قم و از استادان مسلط بر متون کلاسیک دروس حوزوی بود. بیشترین شهرت او در تدریس، به کتاب اللمعة الدمشقیة فی فقه الامامیة، اثر شهید اول، مربوط میشد.
او برخلاف روند معمول در حوزههای علمیه که مدرسان پس از تدریس لمعه به تدریس کتابهایی مانند فرائد الاصول، مکاسب و کفایة الاصول و سپس درس خارج فقه و اصول میپردازند، تا پایان عمر به تدریس لمعه ادامه داد. با وجود توانایی علمی، وارد تدریس مراحل عالیتر دروس حوزوی نشد.
به دلیل تسلط ویژه او بر کتاب لمعه، روحالله خمینی او را «فقه سیار» نامیده بود.
آیتالله سید محمدرضا گلپایگانی او را به عضویت هیئت ممتحن دروس سطح حوزه منصوب کرد. اشتهاردی همچنین در مواقعی که محمدعلی اراکی در سفر بود، در مسجد امام حسن عسکری قم اقامه جماعت میکرد.
فعالیتهای تبلیغی و فرهنگی پیش از انقلاب
اشتهاردی در سالهای پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران به فعالیتهای تبلیغی و فرهنگی نیز پرداخت. او برای تبلیغ دینی به شهرهای مختلف، از جمله اشتهارد، تفرش، زرینشهر و تویسرکان سفر کرد و مدتی نیز در حوزه علمیه خرمآباد به تدریس پرداخت.
وی همچنین در مسجد امام حسن عسکری قم و برخی مراکز مذهبی قم به اقامه نماز جماعت میپرداخت.
فعالیتهای سیاسی و حمایت از انقلاب
اشتهاردی از آغاز نهضت امام خمینی از این نهضت حمایت کرد و در جریان رویدادهای منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ ایران با جریان مبارزه روحانیون علیه حکومت پهلوی همراه بود.
پس از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، شیخ اسدالله کاشی مبلغی پول برای اشتهاردی فرستاد تا آن را میان طلبههایی که در جریان این واقعه آسیب دیده بودند توزیع کند.
اشتهاردی همچنین برخی اعلامیهها و بیانیههای اعتراضی روحانیون علیه حکومت پهلوی و در حمایت از روحالله خمینی را امضا کرد. از جمله این موارد، نامهای در مهر ۱۳۴۴ در پی انتقال روحالله خمینی از تبعید در ترکیه به نجف بود.
او در یکی از سفرهای تبلیغی خود به اشتهارد، به دلیل سخنرانیهای انتقادی و روشنگرانه، توسط ساواک بازداشت شد.
فعالیتها پس از انقلاب
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، اشتهاردی همچنان به فعالیتهای علمی و مذهبی خود ادامه داد. او در طول جنگ ایران و عراق در میان رزمندگان لشکر ۱۷ علی بن ابیطالب حضور یافت.
از دیگر فعالیتهای او در این دوره میتوان به اقامه نماز جماعت در حرم فاطمه معصومه و مدرسه فیضیه، برگزاری جلسات اخلاق برای طلاب و فعالیت در دفتر شورای استفتائات روحالله خمینی و علی خامنهای اشاره کرد.
او همچنین در مدرسه فیضیه، بیت قدیمی روحالله خمینی و دفتر رهبر جمهوری اسلامی در قم به برگزاری جلسات اخلاق میپرداخت.
آثار
علیپناه اشتهاردی در دوران تحصیل و تدریس حدود ۸۰ اثر چاپشده و دستنویس در زمینه علوم اسلامی پدید آورد. بخش قابل توجهی از آثار او شامل تقریرات درس استادانش و حاشیه و تعلیقه بر آثار فقهی و اصولی عالمان شیعه بود.
از آثار و نوشتههای او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تقریرات درس خارج فقه آیتالله بروجردی، در ۲ جلد.
- تقریرات درس خارج اصول فقه آیتالله بروجردی، در ۲ جلد.
- تقریرات درس خارج فقه آیتالله گلپایگانی.
- تقریرات درس خارج اصول امام خمینی.
- حاشیه بر القرآن و العقل نوشته آقانورالدین حسینی عراقی، در ۳ جلد.
- تعلیقه بر العروة الوثقی نوشته سید محمدکاظم طباطبایی یزدی.
- تعلیقه بر وسیلة النجاة نوشته سید ابوالحسن اصفهانی.
- تعلیقه بر إیضاح الفوائد فی حل مشکلات القواعد نوشته فخرالمحققین.
- تعلیقه بر روضه المتقین نوشته محمدتقی مجلسی، در ۱۴ جلد.
- تعلیقه بر مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان نوشته مقدس اردبیلی، در ۱۵ جلد.
- تعلیقه بر کشف الرموز نوشته فاضل آبی، در ۲ جلد.
- تعلیقات اخلاقی.
- رسالتان مجموعتان، حاوی فتاوای علی بن حسین بابویه قمی و ابن ابی عقیل.
- فتاوی ابن جنید.
- وظایف مجلس خبرگان.
- وظایف مجلس شورای اسلامی.
- برخی از دستاوردهای انقلاب اسلامی.
- غربگرایی چرا؟
- چهل حدیث از هر معصوم.
- لغات القرآن المأخوذة من تفسیر مجمع البیان.
- هفتساله چرا صدا درآورد؟، نقد کتاب شهید جاوید نوشته نعمتالله صالحی نجفآبادی، در ۴۴۰ صفحه.
- مدارک العروة الوثقی، در ۳۰ جلد.
- کشکول زمان.
- رسم پارسایی.
ویژگیهای شخصی
اشتهاردی حتی در سالهای پایانی زندگی ارتباط خود را با مردم و طلاب حفظ کرد و به پرسشهای دینی آنان پاسخ میداد. بنا بر گزارشهای منتشرشده، او مانند مردم عادی از وسایل حملونقل عمومی استفاده میکرد یا پیاده به محل تدریس و اقامه نماز میرفت.
او در مدرسه فیضیه با شیوهای روایی و تاریخی به تدریس اخلاق برای طلاب میپرداخت و گاه خاطراتی از روحالله خمینی و وقایع انقلاب اسلامی نقل میکرد.
درگذشت
علیپناه اشتهاردی شامگاه سهشنبه ۱۸ تیر ۱۳۸۷، پس از اقامه نماز جماعت مغرب، در مدرسه فیضیه قم بر اثر ایست قلبی درگذشت. او در هنگام مرگ ۹۱ سال داشت.
پیکر او در ضلع غربی رواق شهید مطهری در حرم فاطمه معصومه به خاک سپرده شد.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در پیامی به مناسبت درگذشت او، وی را عالمی مهذب و برخوردار از سجایای اخلاقی توصیف کرد و از شیوه زندگی و رفتار او بهعنوان نمونهای از تقوا و پارسایی یاد کرد.
منابع
- اسناد انقلاب اسلامی، ج ۳، ص ۱۷۲.
- فاطمه عزیزخان، آیتالله علیپناه اشتهاردی، حیات نیکان، ج ۸، صص ۱۶–۲۰.
- ماهنامه حاشیه، ش ۳، ص ۵۷.
- پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله سید علی خامنهای، ۱۹ تیر ۱۳۸۷.
- ویکیشیعه، دانشنامه مجازی مکتب اهلبیت، ۳ تیر ۱۳۹۷.
- هفتهنامه افق حوزه، ش ۲۹۶، ص ۶.
- رضا استادی، سرگذشت کتاب شهید جاوید، ص ۲۳۴.
- سیمای دانشوران حرم، ص ۸۰.
- حسین عسکری، علمای مجاهد استان البرز، ص ۳۴-۳۷