ایرج کلانتری طالقانی

ایرج کلانتری طالقانی (۱ فروردین ۱۳۱۶ – ۲ اردیبهشت ۱۴۰۱) معمار، شهرساز و استاد دانشگاه ایرانی بود. او از شاگردان برجستهٔ هوشنگ سیحون و یکی از معماران تأثیرگذار نسل دوم معماری معاصر ایران به شمار می‌رود. کلانتری بنیان‌گذار شرکت‌های مهندسان مشاور کلانتری-دارایی و دفتر مهندسان مشاور باوند بود و بیش از شش دهه در عرصهٔ معماری و شهرسازی ایران فعالیت کرد.

از مهم‌ترین آثار او می‌توان به مدیریت پروژهٔ فرودگاه بین‌المللی امام خمینی، طراحی سفارت ایران در تفلیس، اقامتگاه سفیر ایران در ایروان، و مجموعه چایکنار تبریز اشاره کرد. کلانتری در سال ۱۳۸۴ از سوی جامعهٔ مهندسان معمار ایران به عنوان «معمار سال» برگزیده شد.

زندگی‌نامه

ریشه‌های خانوادگی و تاریخ نسبتی

ایرج کلانتری با نسبت «طالقانی» شناخته می‌شود، که به ریشه‌های خانوادگی‌اش برمی‌گردد. پدر و مادر او اهل فشندک پایین، یکی از روستاهای منطقهٔ طالقان در البرز بودند. خود کلانتری در گفتگوهایی اشاره کرده بود که «ریشه‌های من هم بالا طالقانی هستند» و با این‌حال تمام زندگی حرفه‌ای‌اش را در تهران گذراند.

نسبت «طالقانی» در رسم ایرانی، مانند سایر نسب‌های جغرافیایی (مثلاً رفسنجانی، تبریزی، لاهیجانی)، به ریشه‌های خانوادگی و منطقهٔ اصلی خانواده اشاره دارد و نه به مکان زندگی دوره‌ای یا محل فعالیت فرد.

تولد و دوران کودکی

ایرج کلانتری در سال ۱۳۱۶ (۱۹۳۷) در تهران متولد شد. او بخشی از دوران کودکی‌اش را در تهران گذراند و تحت تأثیر محیط شهری و معماری مدرنی قرار گرفت که در آن سال‌ها در تهران در حال شکل‌گیری بود.

تحصیلات

پس از گذراندن دوره‌های ابتدایی و متوسطه در تهران، در سال ۱۳۳۵ وارد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد و تحت سرپرستی و آموزش استاد هوشنگ سیحون، یکی از بنیان‌گذاران معماری مدرن ایران، به تحصیل پرداخت.

هوشنگ سیحون به عنوان معماری تحصیل‌کردهٔ اروپایی و پیشگام معماری مدرن در ایران، تأثیر عمیقی بر ایرج کلانتری و نگاه‌اش به معماری گذاشت. کلانتری درس‌های سیحون درباره تلفیق اصول مدرنیسم جهانی با شرایط محلی ایران را یاد گرفت و این اصول بعداً در کل کارنامهٔ معماری‌اش جلوه‌گر شد.

او در سال ۱۳۴۲ موفق به دریافت مدرک کارشناسی ارشد معماری از این دانشکده شد.

فعالیت حرفه‌ای

کلانتری مسیر حرفه‌ای خود را با تأسیس «گروه مشاورهٔ معماری» در سال ۱۳۴۲ آغاز کرد. در سال ۱۳۵۰ شرکت «مهندسان مشاور کلانتری-دارایی» و سپس در سال ۱۳۵۳ «دفتر مهندسان مشاور باوند» را بنیان نهاد که تا پایان عمر فعال بود.

از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰، او به عنوان مشاور وزارت کشور ایران در زمینهٔ «طرح‌های هادی روستایی» فعالیت داشت؛ طرح‌هایی که با هدف سامان‌دهی و بهینه‌سازی استفاده از اراضی کشاورزی، مسکونی و تجاری در روستاهای کشور تهیه می‌شدند. او همچنین نمایندهٔ این وزارتخانه در کمیتهٔ فنی شورای عالی شهرسازی و کمیته بررسی و تجدیدنظر در قانون نوسازی و عمران شهری بود.

مهاجرت و بازگشت

در سال ۱۳۵۹، پس از انقلاب اسلامی، کلانتری به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و دفتری با نام «کاسپین» برای طراحی و ساختمان‌سازی راه‌اندازی کرد. اما یک سال بعد (۱۳۶۰) به ایران بازگشت و تا پایان عمر در کشور ماند و به فعالیت معماری ادامه داد.

تدریس

کلانتری بیش از ۲۰ سال دروس طراحی معماری را در دانشگاه علم و صنعت ایران، دانشگاه تهران، و دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی تدریس کرد و نسلی از معماران جوان ایرانی را تربیت نمود.

آثار و پروژه‌ها

پروژه‌های شاخص

از مهم‌ترین پروژه‌های طراحی و ساخت ایرج کلانتری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

پروژه‌های بزرگ

• فرودگاه بین‌المللی امام خمینی: کلانتری سرپرست تیم ایرانی طراحی این فرودگاه بود، هرچند طراح اصلی آن پل آندرو، معمار فرانسوی و طراح فرودگاه شارل دوگل پاریس بود.
• دانشگاه بین‌المللی امام خمینی قزوین: ساخت و اجرای دانشکده‌های علوم، فنی مهندسی، ادبیات و تسهیلات ورزشی در سال‌های ۱۳۶۷، ۱۳۷۲ و ۱۳۷۶
• سفارتخانه و اقامتگاه سفیر ایران در تفلیس: طراحی و ساخت در سال ۱۳۸۰
• اقامتگاه سفیر ایران در ایروان: طراحی و ساخت در سال ۱۳۸۰
• مجموعه چایکنار تبریز
• فرهنگستان‌های جمهوری اسلامی ایران: با همکاری حسین شیخ زین‌الدین (۱۳۷۳) - برندهٔ جایزهٔ چهارم مسابقه معماری

ساختمان‌های دانشگاهی و آموزشی

• دانشکده مهندسی انرژی دانشگاه صنعتی شریف
• مرکز تکنولوژی آموزشی تهران
• دانشکده مدیریت در خیابان عباس‌آباد تهران

ساختمان‌های اداری و تجاری

• ساختمان استانداری کرمان
• ساختمان مرکزی شرکت ملی نفت ایران (بهسازی و نوسازی در سال ۱۳۸۱) - برندهٔ جایزهٔ اول
• ساختمان انتشارات فرانکلین در چهارراه جهان کودک تهران
• بهسازی و نوسازی بافت پیرامون برج‌های تاریخی شدادیه در تهران (۱۳۸۱)

پروژه‌های مسکونی و شهری

• مجموعه‌های مسکونی طرح نواب در تهران
• واحدهای مسکونی شهرک ولیعصر کنگان
• شهرک مسکونی فولاد اهواز
• ایستگاه‌های قطار سبک شهری مشهد و تبریز
• ساختمان مجلس جیبوتی
• مرکز تجاری جیبوتی

خانه‌های خصوصی

• خانهٔ نجف دریابندری در تهران (۱۳۴۳)
• خانهٔ مهشید امیرشاهی (۱۳۴۴)
• منزل دکتر نادر هشترودی (۱۳۵۰)
• خانهٔ ثمین باغچه‌بان
• خانهٔ محسن هشترودی
• خانهٔ شخصی پرویز کلانتری (برادرش، نقاش معروف) (۱۳۷۴)
• خانه علی نوری (از مدیران انتشارات فرانکلین)

پروژه‌های صنعتی و گردشگری

• کارخانه لوله‌سازی داکتیل اهواز
• مجموعه جهانگردی در میگون
• هتل سفیدکنار بندر انزلی

سبک معماری

از ویژگی‌های طراحی ایرج کلانتری، ظرافت در طراحی و اجرای جزئیات، زیبایی در عین سادگی، عمل‌گرایی و کارکردگرایی در عین نوگرایی و پیروی از مکتب مدرنیسم در معماری بود. او توانست سبک مدرن جهانی را با شرایط اقلیمی و فرهنگی ایران تلفیق کند.

نوشته‌ها و تألیفات

• بررسی علل حاشیه‌نشینی در ۱۷ شهر با جمعیت بیش از یکصد هزار نفر
• تنظیم اصلاحیه قانون نوسازی و عمران شهری
• تهیه و تدوین آیین‌نامهٔ اجرای حق مرغوبیت
• گونه‌شناسی مسکن در مناطق ساحلی خلیج فارس
• همکاری با مجلات بانک ساختمان، آبادی، معماری و شهرسازی، معمار

جوایز و افتخارات

• معمار سال ۱۳۸۴: از سوی جامعهٔ مهندسان معمار ایران
• جایزهٔ چهارم مسابقه معماری (۱۳۷۳): برای طرح فرهنگستان‌های جمهوری اسلامی ایران
• جایزهٔ اول مسابقه معماری (۱۳۸۱): برای طرح ساختمان مرکزی شرکت ملی نفت ایران
• رتبهٔ نخست در مسابقات معماری متعدد: باشگاه کارمندان وزارت کشور، سفارت ایران در رباط، ساختمان شهرداری تهران، مجتمع مسکونی فرح‌آباد تهران، مجتمع مسکونی کارکنان فولاد اهواز، و دانشگاه پتروشیمی ماهشهر

سمت‌های اجرایی و صنفی

• عضو شورای تخصصی شهرداری تهران
• رئیس هیئت اجرایی شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی مهندسی کشور
• عضو هیئت مدیرهٔ انجمن صنفی مهندسان مشاور معمار و شهرساز
• عضو هیئت امناء انجمن مفاخر معماری ایران
• عضو هیئت تحریریهٔ مجلهٔ معماری نوین
• عضو هیئت مدیرهٔ سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران
• عضو شورای عالی خانهٔ هنرمندان ایران

زندگی شخصی

ایرج کلانتری برادر پرویز کلانتری، نقاش نوگرای ایرانی بود. او برای برادرش خانه‌ای در سال ۱۳۷۴ طراحی و ساخت که یکی از آثار برجستهٔ معماری مسکونی او محسوب می‌شود. خانهٔ پرویز کلانتری نمونه‌ای از توانایی کلانتری در طراحی فضاهای منزل با ترکیب زیبایی و کارکرد است.

درگذشت

ایرج کلانتری در ۲ اسفند ۱۴۰۱ (۲۰ فوریه ۲۰۲۳) در سن ۸۵ سالگی در تهران درگذشت. خبر درگذشت او واکنش‌های گسترده‌ای در جامعهٔ معماری ایران به دنبال داشت و بسیاری از معماران و دانشجویان معماری از او به عنوان یکی از اساتید و الگوهای معماری معاصر یاد کردند.

پیوند به بیرون

• معماری معاصر ایران - گفتگو با ایرج کلانتری