فشندک

فَشَندک روستایی در بخش مرکزی شهرستان طالقان، استان البرز، ایران است. این روستا در یکی از دره‌های فرعی طالقان و در مجاورت روستاهایی چون گلیرد و اوانک قرار دارد و از کانون‌های گویش طالقانی و فرهنگ بومی طالقان به‌شمار می‌آید.

موقعیت جغرافیایی

فشندک در محدودهٔ طالقان میانی واقع است و از نظر تقسیمات کشوری زیرمجموعهٔ دهستان میان طالقان در شهرستان طالقان استان البرز محسوب می‌شود. روستا در دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه البرز و در حوضهٔ آبریز رودخانهٔ شاهرود طالقان قرار دارد.

این روستا در ۱۲۰ کیلومتری شمال غرب تهران قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸۶۰ متر است. فاصلهٔ روستا تا شهر طالقان (مرکز شهرستان) ۱۱ کیلومتر برآورد می‌شود. مختصات جغرافیایی فشندک ۳۶ درجه و ۹ دقیقه و ۸ ثانیه شمالی و ۵۰ درجه و ۴۲ دقیقه و ۴۳ ثانیه شرقی است.

دسترسی جاده‌ای به فشندک از مسیر جادهٔ اصلی طالقان و یک راه فرعی روستایی انجام می‌شود. به دلیل قرار گرفتن در منطقه‌ای کوهپایه‌ای، دارای چشم‌اندازهای کوهستانی و باغات متعدد است.

پیشینه و تاریخچه

دربارهٔ تاریخچهٔ دقیق فشندک منابع مکتوب اندکی وجود دارد؛ با این حال حضور طولانی‌مدت آن در فهرست روستاهای طالقان و نیز جایگاهش در گویش طالقانی نشان می‌دهد که روستایی کهن با سابقهٔ چندصدساله است.

طالقان به‌طور کلی از مراکز دیرینهٔ سکونت در البرز میانی بوده و آثار باستانی و معماری تاریخی متعددی در روستاهای مختلف آن یافت شده است. فشندک نیز مانند بسیاری از آبادی‌های طالقان، در گذشته اقتصادی متکی بر زراعت، باغداری و دامداری داشته و ساختار اجتماعی آن بر پایهٔ خویشاوندی و طایفه‌های محلی شکل گرفته است.

جمعیت

براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت فشندک ۱٬۱۹۸ نفر در ۳۸۸ خانوار بوده‌است. جمعیت روستای فشندک در تابستان به دلیل بازگشت موقت ساکنان و حضور گردشگران بیشتر از زمستان است.

با توجه به الگوی عمومی روستاهای طالقان، جمعیت فشندک در دهه‌های اخیر با روندی از مهاجرت به شهرها و در عین حال افزایش خانه‌های دوم مواجه بوده‌است، به‌گونه‌ای که بخش قابل توجهی از ساکنان دائمی کاهش یافته، اما حضور فصلی و گردشگری افزایش یافته است.

زبان و فرهنگ

زبان

زبان غالب در فشندک، گویش طالقانی است که یکی از زبان‌های ایرانی شمال‌غربی و نزدیک به مازندرانی و تاتی به‌شمار می‌آید. این گویش در مناطق جوستان، کنارود، میان‌طالقان و پایین‌طالقان، از جمله در روستاهایی چون فشندک، اوانک و گلیرد رایج است.

گویش تاتی طالقانی از جوستان به غرب و در تمام آبادی‌های پایین طالقان، میان طالقان و کنارود گویش می‌شود. این گویش زیرمجموعه زبان‌های کاسپین محسوب می‌شود و دارای ویژگی‌های نحوی و واژگانی خاص خود است.

فرهنگ و آداب محلی

آیین‌های مذهبی و مناسبت‌هایی همچون محرم، نوروز، جشن نیمهٔ ماه شعبان و مراسم آیینی مرتبط با کشاورزی و دامداری، بخشی از فرهنگ زندهٔ روستا محسوب می‌شود. موسیقی محلی، نقل حماسی و قصه‌های شفاهی، و نیز ضرب‌المثل‌های خاص طالقانی در میان نسل‌های قدیمی‌تر رواج دارد.

اقتصاد

اقتصاد فشندک در گذشته بر سه رکن اصلی استوار بوده‌است:

زراعت

کشت گندم، جو و حبوبات در قطعات کوچک زمین‌های آبی و دیم از فعالیت‌های سنتی کشاورزی این روستا بوده‌است.

باغداری

پرورش درختان میوهٔ سردسیری همچون گردو، سیب، گیلاس، آلبالو و زردآلو، که در بسیاری از روستاهای طالقان رواج دارد، از منابع درآمدی اصلی ساکنان است.

دامداری

نگهداری گوسفند و بز در واحدهای کوچک خانوادگی و استفاده از مراتع اطراف، بخشی از اقتصاد سنتی روستا را تشکیل می‌دهد.

گردشگری

در دهه‌های اخیر، با گسترش گردشگری روستایی در طالقان و افزایش ساخت‌وساز خانه‌های ویلایی، بخشی از درآمد خانواده‌ها از فروش زمین، اجارهٔ منازل و خدمات گردشگری (اقامتگاه‌های بوم‌گردی، فروش محصولات محلی و صنایع دستی) تأمین می‌شود.

آثار تاریخی

حمام روستای فشندک

مقالهٔ اصلی: حمام روستای فشندک

حمام روستای فشندک مربوط به دوره صفوی است و در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۰۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. قدمت این حمام به حدود ۴۵۰ سال پیش (اواسط دوران صفویه) برمی‌گردد.

حمام در مرکز روستا و در جهت شمال–جنوب واقع شده است. مصالح حمام از سنگ، ملات گچ، ساروج و آهک می‌باشد و در برخی از نقاط گنبد، آجر نیز به کار رفته است. طاق و تویزه‌های حمام دارای قوس جناغی است و این اثر دارای هفت گنبد به سبک دوره قاجار است.

سایر آثار

سایر آثار و محوطه‌های تاریخی فشندک عبارتند از:

اسماعیل‌آباد: یکی از محله‌های قدیمی روستا

سراه نجات: منطقه‌ای تاریخی در حومه روستا

سراه پین‌چال: محوطه‌ای باستانی

شخصیت‌های برجسته

مریم میرزاخانی

مقالهٔ اصلی: مریم میرزاخانی

مریم میرزاخانی (۲۲ اردیبهشت ۱۳۵۶ – ۲۳ تیر ۱۳۹۶)، ریاضی‌دان برجسته ایرانی و اولین زن برندهٔ مدال فیلدز، ریشه خانوادگی در روستای فشندک دارد. پدر مریم میرزاخانی، احمد میرزاخانی، مهندس برق و رئیس هیئت مدیره مجتمع آموزشی نیکوکاری «رعد»، اهل روستای فشندک طالقان استان البرز است.

مریم میرزاخانی در سال ۲۰۱۴ به دلیل کارهایش در زمینهٔ «دینامیک و هندسه سطوح ریمانی و فضاهای پیمانه‌ای آن‌ها» برنده مدال فیلدز شد و نخستین زن و ایرانی برندهٔ این جایزه معتبر ریاضیات بود. سالروز تولد او، ۲۲ اردیبهشت (دوازدهم مه)، از سوی اتحادیه بین‌المللی انجمن‌های ریاضی جهان با پیشنهاد کمیته بانوان انجمن ریاضی ایران به‌عنوان روز جهانی زن در ریاضیات نام‌گذاری شد.

جاذبه‌های طبیعی

چشم‌اندازهای طبیعی

فشندک در یکی از دره‌های سرسبز طالقان قرار دارد و از چشم‌انداز کوه‌ها، باغ‌ها و چشمه‌های متعدد بهره‌مند است. نزدیکی به رودخانهٔ شاهرود و شبکهٔ قنوات و چشمه‌های محلی، زمینهٔ شکل‌گیری باغات و مزارع اطراف روستا را فراهم کرده‌است.

درخت هزارساله

روستای فشندک دارای درختی هزارساله است که به‌عنوان نماد این منطقه عمل می‌کند.

مسیرهای پیاده‌روی

مسیرهای پیاده‌روی روستایی میان فشندک و روستاهای مجاور مانند گلیرد و اوانک، از ظرفیت‌های طبیعت‌گردی در مقیاس محلی به‌شمار می‌آید و برای علاقه‌مندان به پیاده‌روی سبک و عکاسی از مناظر روستایی جذاب است.

معماری

بافت قدیمی فشندک، مشابه بسیاری از روستاهای طالقان، از خانه‌هایی با مصالح بومی مانند سنگ، خشت، چوب و کاهگل تشکیل شده که در شیب دامنه‌ها و با حیاط‌های نسبتاً کوچک ساخته شده‌اند. سقف‌ها در گذشته غالباً شیروانی‌های چوبی با پوشش سفال یا حلب بوده و اکنون در بسیاری از خانه‌های نوساز از ورق‌های فلزی و مصالح جدید استفاده می‌شود.

بخش‌هایی از بافت سنتی به‌دلیل مهاجرت ساکنان و نوسازی تدریجی، دستخوش تغییر شده، اما هنوز نمونه‌هایی از معماری بومی با ایوان‌های چوبی، انبار علوفه و طویله‌های سنتی در حاشیهٔ بافت جدید قابل مشاهده است.

محیط‌زیست و چالش‌های توسعه

شهرستان طالقان به‌طور کلی به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم تنوع زیستی و منابع آب در البرز شناخته می‌شود. توسعهٔ بی‌ضابطهٔ ساخت‌وساز، تبدیل باغ‌ها به ویلا و فشار بر منابع آب زیرزمینی، از مهم‌ترین تهدیدها برای پایداری زیست‌محیطی روستاهایی مانند فشندک است.

برنامه‌های پیشنهادی برای توسعهٔ پایدار در طالقان، بر محورهایی چون تقویت گردشگری کم‌اثر (اکوتوریسم)، حفظ باغ‌ها و مزارع سنتی، مدیریت منابع آب و حمایت از احیای معماری بومی تأکید دارد. فشندک با توجه به موقعیت و ویژگی‌های فرهنگی خود می‌تواند از این رویکردها بهره‌مند شود و در قالب شبکه‌ای از روستاهای گردشگری طالقان، نقش مؤثری ایفا کند.

پیوند به بیرون

وبلاگ روستای فشندک طالقان