محوطه باستانی ازبکی

محوطهٔ باستانی ازبکی یکی از مهم‌ترین محوطه‌های پیش‌تاریخی و اوایل تاریخی فلات ایران است که در شهرستان نظرآباد استان البرز واقع شده و لایه‌های استقراری آن از نیمهٔ نخست هزارهٔ هفتم پیش از میلاد تا نیمهٔ نخست هزارهٔ اول پیش از میلاد (دوران مادها) را در بر می‌گیرد. این محوطه به‌دلیل کشف قدیمی‌ترین خشت‌های دست‌ساز بشر، آثار منحصر‌به‌فرد معماری و داده‌های مهم مربوط به شکل‌گیری نخستین شهرها و ساختارهای قدرت در فلات ایران، جایگاهی ممتاز در پژوهش‌های باستان‌شناسی دارد.

موقعیت جغرافیایی

محوطهٔ باستانی ازبکی در حدود ۴۵ تا ۵۰ کیلومتری باختر کرج و در نزدیکی شهر نظرآباد، در شمال‌شرقی روستای ازبکی واقع شده‌است. این محوطه در دشت نظرآباد و در اراضی کشاورزی پیرامون روستای ازبکی قرار دارد و ارتفاع زمین‌های اطراف آن حدود ۱۱۸۸ متر از سطح دریا گزارش شده‌است. دسترسی به محوطه از طریق جادهٔ نظرآباد و راه فرعی «جادهٔ ازبکی» انجام می‌شود.

ساختار و گسترهٔ محوطه

ازبکی محوطهٔ باستانی گسترده‌ای است که از یک تپهٔ بلند مرکزی با نام «تپهٔ الف» یا «تپهٔ مرتفع ازبکی» به ارتفاع حدود ۲۶ متر از سطح زمین‌های اطراف و چندین تپهٔ کوتاه‌تر تشکیل شده‌است. وسعت این محوطه حدود ۱۰۰ هکتار (تقریباً مربع یک در یک کیلومتر) برآورد شده و شامل ۱۰ تپهٔ باستانی است که شش تپهٔ آن – با نام‌های «یان‌تپه»، «جیران‌تپه»، «دوشان‌تپه»، «گوموش‌تپه»، «مارال‌تپه» و «تپهٔ مرتفع ازبکی (دژ مادی)» – به‌طور نظام‌مند کاوش شده‌اند. تپهٔ بلند مرکزی در اوج گسترش، کانون استقرار دژی بزرگ و سازه‌های شاخص قدرت در دورهٔ مادها بوده‌است.

پیشینهٔ پژوهشی و ثبت ملی

نخستین‌بار در سال ۱۳۴۸ خورشیدی، کارشناسان «مرکز باستان‌شناسی ایران» بخش‌هایی از محوطهٔ ازبکی را شناسایی کردند و در پی این شناسایی، محوطه در ۸ مهر ۱۳۵۲ با شمارهٔ ۹۵۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. در دههٔ ۱۳۵۰، یحیی کوثری طی چند فصل کاوش (۱۳۵۳–۱۳۵۴ و ۱۳۵۷) به بررسی تپهٔ مرتفع ازبکی پرداخت و به نتایجی دربارهٔ لایه‌نگاری و دوره‌بندی این بخش از محوطه دست یافت.

از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۴، هیئت باستان‌شناسی ایرانی به سرپرستی دکتر یوسف مجیدزاده کاوش‌های پی‌درپی را در شش تپهٔ محوطه انجام داد که نقش تعیین‌کننده‌ای در شناخت توالی استقراری، معماری و فرهنگ مادی ازبکی داشت. در سال‌های اخیر نیز، گزارش‌هایی از ادامهٔ بررسی‌ها، مرمت‌های موضعی و پیگیری پروندهٔ ثبت جهانی محوطهٔ تاریخی ازبکی منتشر شده‌است.

توالی استقرار و اهمیت باستان‌شناختی

بر پایهٔ داده‌های حاصل از کاوش‌ها، محوطهٔ باستانی ازبکی دربرگیرندهٔ حدود شش هزار سال بقایای فرهنگی از نیمهٔ نخست هزارهٔ هفتم پیش از میلاد تا نیمهٔ نخست هزارهٔ اول پیش از میلاد (دورهٔ مادها) است. لایه‌های عمیق‌تر محوطه هم‌زمان با فرهنگ‌های شاخص فلات مرکزی مانند تپه چشمه‌علی و تپه سیلک دانسته شده و از این نظر، ازبکی یکی از حلقه‌های مهم در مطالعهٔ روند شکل‌گیری روستاها و آغاز شهرنشینی در فلات ایران به‌شمار می‌آید.

در لایه‌های دورهٔ مفرغ و آغاز عصر آهن، بقایای معماری گسترده، گورستان‌های هم‌زمان و سفال‌های شاخص دیده شده و در لایه‌های متأخرتر، شواهد شکل‌گیری شهری بزرگ و استقرار دژ مادها بر فراز تپهٔ مرتفع ازبکی مشاهده شده‌است. این توالی، ازبکی را به یکی از نادرترین محوطه‌های شناخته‌شدهٔ عصر آهن در البرز و فلات مرکزی بدل کرده‌است.

دژ مادها و تپهٔ مرتفع ازبکی

بر فراز تپهٔ مرتفع مرکزی، در اواسط هزارهٔ دوم پیش از میلاد، کوشکی به مساحت حدود ۲۲۰۰ متر مربع با دیوارهای ستبر (حدود ۷ متر) ساخته شده که در دوره‌های بعدی، چندین بار بازسازی و دژهای تازه‌ای بر ویرانه‌های پیشین بنا شده‌است. آخرین این سازه‌ها که در منابع باستان‌شناسی «دژ مادی» نام گرفته، مساحتی بیش از ۹۰۰ متر مربع داشته و نمونه‌ای شاخص از معماری قدرت و استقرار آریایی‌ها (مادها) در این ناحیه به‌شمار می‌رود.

برخی پژوهش‌ها، ازبکی و دژ مادها را در پیوند با شبکهٔ قدرت مادها در البرز و دشت قزوین دانسته و آن را از نظر ساختار و کارکرد، قابل مقایسه با دیگر دژهای شناخته‌شدهٔ ماد در ایران ارزیابی کرده‌اند.

یافته‌های شاخص

کاوش‌های محوطهٔ ازبکی، مجموعه‌ای از یافته‌های استثنایی را آشکار کرده که اهمیت این محوطه را در سطح ملی و فراملی نشان می‌دهد. از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• قدیمی‌ترین خشت‌های دست‌ساز بشر: در لایه‌های کهن ازبکی، خشت‌هایی یافت شده که بدون قالب و به‌صورت دستی ساخته شده‌اند و قدمت آن‌ها حدود ۹ هزار سال برآورد می‌شود؛ نمونه‌ای از این خشت‌ها به نشانهٔ «گفت‌وگوی تمدن‌ها» در دورهٔ ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی به سازمان ملل متحد اهدا شد.
• معبد رنگینِ یان‌تپه: در یان‌تپه، بنایی آیینی با دیوارهای رنگ‌آمیزی‌شده و نقوش ساده کشف شده که به‌عنوان «معبد رنگین» شناخته می‌شود و اطلاعات ارزشمندی از باورها و آیین‌های ساکنان پیش‌تاریخی منطقه به دست می‌دهد.
• نشانه‌های دست‌یابی به «سیمان» در پیش‌تاریخ: در برخی لایه‌ها، ترکیبات و ملات‌هایی مشاهده شده که پژوهشگران آن را نوعی مادهٔ شبیه سیمان دانسته‌اند و آن را نشانی از تجربه‌های اولیهٔ ساخت مصالح مقاوم در این محوطه می‌دانند.
• لوح آغاز ایلامی و سند همکاری تجاری با شوش: کشف لوحی به خط آغاز ایلامی و سندی که به‌عنوان مدرکی از روابط تجاری میان ازبکی و شوش تعبیر شده، پیوندهای فرهنگی و اقتصادی این محوطه را با دولت‌های شکل‌گرفته در جنوب‌غربی ایران نشان می‌دهد.
• سفال‌های خاکستری و نخودی و گورخمره‌ها: در تپه‌هایی مانند مارال‌تپه، گورخمره‌های دورهٔ ماد و سفال‌های خاکستری و نخودی ساده کشف شده که از مهم‌ترین شواهد استقرار آریایی‌ها و پیشینیان آنان در منطقه به‌شمار می‌آید.

این مجموعه یافته‌ها، ازبکی را به «بهشت باستان‌شناسان» در البرز تبدیل کرده و آن را در ردیف محوطه‌هایی با قابلیت ثبت جهانی قرار داده‌است.

ثبت جهانی و ظرفیت گردشگری

مسئولان میراث فرهنگی استان البرز، ازبکی را یکی از اصلی‌ترین ظرفیت‌های استان برای معرفی در سطح ملی و جهانی می‌دانند و روند بررسی پروندهٔ این تپهٔ تاریخی برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال‌های اخیر آغاز شده‌است.

محوطهٔ ازبکی به‌عنوان «نماد تاریخی» بالقوهٔ استان البرز معرفی شده و بسیاری از پژوهشگران و مدیران گردشگری بر این باورند که این محوطه، در صورت سامان‌دهی و معرفی مناسب، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری فرهنگی در البرز و غرب تهران تبدیل شود.

دسترسی

دسترسی به محوطهٔ ازبکی از طریق آزادراه کرج–قزوین و سپس خروجی‌های منتهی به شهرستان نظرآباد و روستای ازبکی امکان‌پذیر است. راه‌های محلی خاکی–آسفالته، بازدیدکنندگان را از نظرآباد به سوی محوطه و تپه‌های باستانی هدایت می‌کند و به‌سبب واقع شدن محوطه در میان زمین‌های کشاورزی، لزوم رعایت حریم اراضی کشاورزان و مسیرهای تعیین‌شده برای بازدید مورد تأکید است.