زبان تاتی

زبان تاتی ایران یا تاتی جنوبی (به تاتی: Tâti Zobun، تاتی زُبون) از دستهٔ زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال‌غربی است که در بخش‌هایی از ایران به‌ویژه در استان قزوین، استان البرز، استان گیلان، استان آذربایجان شرقی، استان زنجان، استان سمنان و برخی نقاط استان خراسان شمالی رواج دارد. زبان تاتی در کنار زبان تالشی، زبان گیلکی، زبان مازندرانی و زبان سمنانی جزو زبان‌های شمال‌غربی ایران محسوب می‌شود و از بازماندگان زبان مادی و پهلوی اشکانی است.

1. 1. ریشه و تاریخچه

ریشهٔ زبان تاتی به زبان مادی باستان بازمی‌گردد که در طول قرون متمادی تحت تأثیر زبان اوستایی (زبان مذهبی زرتشتیان)، زبان فارسی باستان، پهلوی اشکانی، پهلوی ساسانی و زبان فارسی دری قرار گرفته است. بوریس میلر، زبان‌شناس روسی، معتقد است که تاتی و تالشی ادامهٔ زبانی است که دست‌کم هم‌زمان با آغاز فارسی میانه بدان سخن می‌گفته‌اند و نشانه‌هایی نیز از پیشینهٔ این زبان‌ها در دوران پیش از فارسی میانه دیده می‌شود. والتر هنینگ، زبان‌شناس و ایران‌شناس آلمانی، نشان داد که گویش هرزندی زبان تاتی دارای بسیاری از ویژگی‌های زبانی مشترک با تالشی و زازا است.

برخی پژوهشگران معتقدند زبان تاتی، زبان قدیم مردم آذربایجان بوده و آذری قدیم نامیده می‌شده است. مورخان دوره اسلامی وقتی به زبان شهرهای نواحی آذربایجان، همدان، اصفهان و ری اشاره می‌کنند، از لفظ پهلوی یا فهلوی (زبان پارتی) استفاده می‌کنند که نشان می‌دهد زبان کهن مردم این مناطق ارتباطی به زبان فارسی و امپراتوری ساسانی نداشته و یک زبان جدا از شاخهٔ شمال‌غربی ایرانی بوده است.

1. 1. وجه تسمیه

واژهٔ «تات» در قدیمی‌ترین سند یافت‌شده در کتیبهٔ اورخون مربوط به قرن ۸ میلادی (قرن دوم هجری) آمده است. کلمهٔ «تات» در زبان ترکی به‌معنای «بیگانه» یا «غیرترک» است و اقوام ترک این واژه را برای اشاره به مردمانی به‌کار می‌بردند که به زبان‌های ایرانی صحبت می‌کردند و در میان جوامع ترک‌زبان زندگی می‌کردند. برخی محققان مانند ملک‌الشعرای بهار بر این باورند که اصطلاح «تات» در شمال خراسان برگرفته و تغییریافتهٔ اصطلاح «تازیک» یا «تاجیک» است که پس از حملهٔ اعراب به شمال خراسان، ابتدا از سوی ایرانیان به اعراب و سپس از سوی اقوام ترک به فارس‌زبانان اطلاق شده است.

1. 1. پراکندگی جغرافیایی

مردمانی که امروزه تات نامیده می‌شوند، در نواری منقطع از کوهستان قفقاز تا کوه‌های خراسان پراکنده‌اند. گویش‌های زبان تاتی روزگاری از آذربایجان تا شمال خراسان گسترده بود، ولی طی چندین قرن ترک‌زبان و فارسی‌زبان شدن بخشی از شمال‌غربی ایران، تنها در برخی مناطق کوهستانی و دورافتاده باقی مانده است. امروزه گویشوران تاتی در میان سایر گروه‌های زبانی زندگی می‌کنند و بر روی نقشه می‌توان آن منطقه را به‌شکل مثلثی مشاهده کرد که اضلاع آن از آخرین نقاط ارتفاعات طالقان به سوی سیاهکل و رستم‌آباد کشیده شده و تا تاکستان ادامه می‌یابد.

1. 1. 1. مناطق تات‌زبان در ایران

- استان آذربایجان شرقی: هرزن، گلین‌قیه، دیزمار، کرینگان در بخش حسنلو در اطراف تبریز، مرند و کلیبر. - استان قزوین: شهرستان تاکستان (شامل شهر تاکستان، روستاهای اسفرورین، خیارج، دانسفان، سگزآباد، ابراهیم‌آباد)، شهرستان بویین‌زهرا (شامل شهرهای شال، دانسفهان). - استان البرز: شهرستان اشتهارد (شامل شهر اشتهارد و تمام روستاهای بخش پلنگ‌آباد و دهستان صحت‌آباد)، شهرستان طالقان (بخش مرکزی، پایین‌طالقان و میان‌طالقان)، بخش آسارا (شامل دهستان آدران و دهستان سیرا)، روستاهای میرچین، چاله، آقاگیر و ورس. - استان گیلان: سراسر شهرستان رودبار به‌ویژه بخش عمارلو و بخش خورگام، رودبار الموت، رودبار زیتون. - استان زنجان: روستاهای جمال‌آباد، بالکور، چرزه، هزارود، بندرگاه، سیاهرود، نوکیان و قوهیجان در شهرستان طارم. - استان همدان: برخی روستاهای شهرستان نهاوند. - استان سمنان: برخی روستاهای شاهرود. - استان خراسان شمالی: برخی روستاهای مرزی.

1. 1. تاتی در استان البرز

استان البرز یکی از مراکز اصلی پراکندگی زبان تاتی است و این زبان در چند منطقه از این استان هنوز به‌عنوان زبان مادری رواج دارد:

1. 1. 1. شهرستان اشتهارد

شهرستان اشتهارد مهم‌ترین و دست‌نخورده‌ترین منطقهٔ تات‌زبان استان البرز است. طبق کتاب تات‌نشین‌های بلوک زهرا نوشتهٔ جلال آل‌احمد، گویش اشتهاردی شاید خالص‌ترین گویش زبان تاتی باشد، چون منطقهٔ اشتهارد که در سر راه کرج به بویین‌زهرا قرار دارد، به علت خشکی و کمی آب از دستبرد کوچ‌نشین‌های ترک در امان بوده و مردم آن همچنان زبان قدیم خود را حفظ کرده‌اند. شهر اشتهارد و تمام روستاهای بخش پلنگ‌آباد (شامل خود پلنگ‌آباد، جعفرآباد، مزرعهٔ فدک، قزل‌چشمه، جارو، بوجعفر، مهدی‌آباد و دیگر آبادی‌ها) و بیشتر روستاهای دهستان صحت‌آباد تات‌زبان هستند.

1. 1. 1. بخش آسارا و دهستان آدران

بخش آسارا و به‌ویژه دهستان آدران و دهستان سیرا از مناطق تات‌زبان استان البرز محسوب می‌شوند. روستاهایی مانند خوزنکلا، سرزیارت، آیگان، اویزر، لیلستان، کلوان، کلها و دیگر روستاهای دهستان آدران به گویش تاتی سخن می‌گویند.

1. 1. 1. شهرستان طالقان

شهرستان طالقان (بخش مرکزی، دهستان پایین‌طالقان، دهستان میان‌طالقان، جوستان و کنارود) از دیگر مناطق تات‌زبان استان البرز است.

1. 1. نام‌های مختلف زبان تاتی

این زبان در برخی منابع و پژوهش‌ها با نام‌های مختلفی شناخته می‌شود:

- تاتی: نام رایج و شناخته‌شده که از اصطلاح ترکی «تات» به‌معنای غیرترک گرفته شده است. - البرزی: گروهی از پژوهشگران این دسته زبانی را بر پایهٔ پراکنش جغرافیایی سخنوران موجود در امتداد رشته‌کوه البرز، زبان البرزی می‌خوانند. - رودباری: شماری از پژوهشگران بر پایهٔ تراکم جغرافیایی سخنوران کنونی حول شهرستان رودبار و رودبار الموت و نیز برای تأکید بر پیوستگی جغرافیایی–زبانی با زبان تالشی آن را زبان رودباری می‌خوانند. - اشتهاردی: عده‌ای بر این باورند به دلیل اینکه شهر اشتهارد خاستگاه زبان تاتی بوده و اولین تات‌زبان‌ها در آن می‌زیسته‌اند و به دلیل اینکه گویش اشتهاردی تاتی دست‌نخورده است، می‌توان این زبان را اشتهاردی نامید.

1. 1. گویش‌های اصلی تاتی

زبان تاتی (ایرانی) به ۶ گونهٔ (شاخه) اصلی تقسیم می‌شود:

1. تاتی جنوبی (شامل نیمهٔ جنوبی استان قزوین، شهرستان اشتهارد در استان البرز و استان مرکزی): تاکستانی، شالی، خیارجی، ابراهیم‌آبادی، سگزآبادی، دانسفانی، اسفرورینی، خوزنینی. 2. تاتی اشتهاردی (مربوط به شهرستان اشتهارد). 3. تاتی البرزی یا رودباری (شامل شهرستان رودبار، رودبار الموت، بخش آسارا، شهرستان طالقان): شامل گویش‌های منطقهٔ دهستان آدران، دهستان سیرا و دیگر نقاط استان البرز. 4. تاتی زنجان و قزوین شمالی (مربوط به شهرستان طارم و اطراف زنجان). 5. تاتی آذربایجان (مربوط به آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی). 6. تاتی خراسان (مربوط به خراسان شمالی و نواحی مرزی).

1. 1. ویژگی‌های زبانی

زبان تاتی با توجه به اینکه یکی از زبان‌های ایرانی شمال‌غربی است، بیشترین نزدیکی را به زبان‌های تالشی، کردی، زازاکی، گیلکی، مازندرانی، لکی و بلوچی دارد. برخی به شباهت‌های تاتی با اوستایی اشاره داشته‌اند و عده‌ای نیز کوشیده‌اند به شباهت‌ها و پیوندهای تاتی با پهلوی اشاره داشته باشند.

1. 1. وضعیت کنونی و خطر انقراض

زبان تاتی در حال حاضر به‌عنوان یکی از زبان‌های در معرض خطر به‌شمار می‌آید. این زبان که روزگاری از آذربایجان تا شمال خراسان گسترده بود، طی چندین قرن ترک‌زبان و فارسی‌زبان شدن مناطق مختلف، تنها در برخی مناطق کوهستانی و دورافتاده باقی مانده است. نسل جوان در بسیاری از مناطق تات‌زبان، به‌تدریج به زبان فارسی یا زبان ترکی روی می‌آورند و زبان مادری خود را کمتر در زندگی روزمره به‌کار می‌برند.

با این حال، تلاش‌هایی برای حفظ و ثبت این زبان در مناطقی مانند اشتهارد، بخش آسارا، شهرستان طالقان، شهرستان رودبار و شهرستان تاکستان ادامه دارد و فعالان فرهنگی و زبان‌شناسان بر اهمیت حفظ این میراث زبانی کهن تأکید می‌کنند.

1. 1. پانویس