ورکش
ورکش (به انگلیسی: Varkash) روستایی تاریخی از توابع بخش مرکزی شهرستان طالقان در استان البرز ایران است. این روستا که در دهستان میان طالقان واقع شده، به دلیل تعدد محوطههای باستانی با قدمت چند هزار ساله و طبیعت بکر خود شناخته میشود.[۱]
موقعیت جغرافیایی
ورکش در منطقهای کوهستانی و در دامنههای جنوبی رشتهکوه البرز قرار دارد.[۲] این روستا از چندین محله قدیمی شامل چلهگاهره، علیآباد، سگرانچال و جیرمحله تشکیل شده است.[۱] رودخانههای فصلی و چشمهسارهای متعدد، اراضی کشاورزی این روستا را سیراب میکنند. مختصات جغرافیایی روستا ۳۶ درجه و ۸ دقیقه و ۳۴ ثانیه شمالی و ۵۰ درجه و ۴۷ دقیقه و ۵۵ ثانیه شرقی است.[۱]
سایر مناطق و محوطههای این روستا شامل خلی زر، زرده گاهره، ورکش نو، پنجل تپه، دُروان، کَمَر، کوَریش، سنغر، باغان و تنگه میشود.[۱]
جمعیت
بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت ورکش ۲۵۸ نفر بود که در ۸۲ خانوار زندگی میکردند.[۳] طبق آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۵، جمعیت روستا به ۳۷۷ نفر در ۱۳۷ خانوار افزایش یافت که نشاندهنده رشد جمعیتی این روستا در دهه اخیر است.[۱]
تاریخچه و آثار باستانی
ورکش یکی از غنیترین روستاهای طالقان از نظر باستانشناسی است و آثار یافت شده در آن نشاندهنده استمرار تمدن از هزارههای قبل از میلاد تاکنون است.
پنجعلی تپه
پنجعلی تپه محوطهای باستانی در روستا است که قدمت آن به حدود ۴۰۰۰ سال پیش (هزاره دوم پیش از میلاد) برمیگردد.[۴][۵] این محوطه در کنار محوطه زرده گهره در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۰۸۹ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۶][۷]
غار وی یا
غار وی یا غاری باستانی در جنوب شرقی روستا است که قدمت آن به سدههای ۳ و ۴ هجری قمری برمیگردد.[۸][۹] گفته میشود در گذشته دارای سه مسیر بوده اما اکنون بخشهایی از آن بر اثر ریزش مسدود شده است.[۱] این غار احتمالاً در دوران باستان کاربرد سکونتی یا آیینی داشته است. غار وی یا در ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۰۸۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست.[۸]
گورستانهای تاریخی
در منطقه خلی زر و زرده کهره، گورستانهایی با سنگقبرهای بسیار قدیمی وجود دارد که برخی نشانهها و نوشتههای روی آنها به دوران پیش از میلاد نسبت داده میشود و احتمالاً به دوره اشکانیان بازمیگردد.[۱]
محوطههای دیگر
محوطه باستانی اشکار چر (Ashkar Char) با قدمت حدود ۳۰۰۰ سال نیز در اراضی این روستا شناسایی شده است.[۱۰]
زبان و فرهنگ
زبان
زبان مادری مردم ورکش، تاتی است که زبان باستانی منطقه طالقان محسوب میشود.[۱][۱۱] زبان تاتی از دسته زبانهای ایرانی شمالغربی است و به زبان آذری کهن تعلق دارد.[۱۲] براساس اعلام یونسکو، زبان تاتی یکی از زبانهای در خطر انقراض است.[۱۲]
گویش تاتی طالقانی یکی از گویشهای منطقه طالقان است که از جوستان به سمت غرب در تمام آبادیهای پایین طالقان، میان طالقان و کنارود گویش میشود.[۱۳][۱۴]
صنایع دستی
در گذشته صنایع دستی مانند گلیمبافی، قالیبافی و جاجیمبافی در ورکش رونق فراوان داشت که امروزه تقریباً منسوخ شده است.[۱] این صنایع دستی در حد رفع احتیاجات خود مردم روستا تولید میشد.
اقتصاد
معیشت مردم ورکش بر پایه کشاورزی و باغداری است. محصولات کشاورزی عمده این روستا شامل گندم، جو، سیبزمینی، لوبیا، سیر، عدس و نخود است.[۱] باغات روستا نیز محصولاتی از جمله سیب، آلبالو، گیلاس، زردآلو، گوجه سبز، گلابی، گردو و شلیل تولید میکنند.[۱]
جاذبههای طبیعی
مرداب زالوچال
در ارتفاعات ورکش، منطقهای موسوم به زالوچال وجود دارد که دارای آبگیرها و مردابهای طبیعی است و زیستگاه خاصی را در دل کوهستان ایجاد کرده است.
آبشار تنگه ورکش
آبشار تنگه ورکش یکی از جاذبههای طبیعی این منطقه است که در مسیر جاده فشند-هشتگرد قرار دارد.[۱۵]
مسیرهای کوهپیمایی
مسیرهای کوهپیمایی اطراف روستا، بهویژه مسیر صعود به قلل منطقه از جمله قله ورکش (با ارتفاع ۳۷۵۰ متر)، از میان چشمهها و مراتع سرسبز عبور میکند.[۱۶][۱۷]
مشکلات توسعه
راه دسترسی
وضعیت نامناسب و ناهموار جاده دسترسی به روستا، بهویژه در فصول بارش، یکی از گلایههای مداوم اهالی بوده است که تردد را دشوار و هزینههای حملونقل محصولات کشاورزی را افزایش میدهد. در سالهای اخیر جادهای در حال احداث است که ورکش را به هشتگرد متصل میکند.[۱]
تامین انرژی و امکانات
با وجود توسعه شبکه گازرسانی در طالقان، برخی محلات یا مناطق توسعهیافته جدیدتر در بافت روستا ممکن است با چالشهای انشعابات و پایداری خدمات در زمستانهای سخت مواجه باشند.
فرسایش خاک و منابع آب
کاهش سطح آبهای زیرزمینی و تغییرات اقلیمی، کشاورزی سنتی روستا را که به آب چشمهها وابسته است، تهدید میکند.
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ «ورکش (طالقان)». ویکیپدیای فارسی. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «روستای ورکش طالقان استان البرز نقشه لوکیشن». رستامپ. ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۴. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». مرکز آمار ایران. دریافتشده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. از پارامتر ناشناخته
|بایگانی=صرفنظر شد (کمک) - ↑ «محوطه باستانی پنجعلی تپه روستای ورکش با قدمت ۴۰۰۰ساله». دانا. ۱۳ مارس ۲۰۱۵. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «محوطه باستانی پنجعلی تپه روستای ورکش با قدمت 4000ساله». خبرفارسی. ۱۳ مارس ۲۰۱۵. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «محوطه زرده گهره و پنجعلی تپه». ویکیپدیای فارسی. ۱۹ مه ۲۰۱۱. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «پنج اثر تاریخی در بخش طالقان در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید». ایرنا. ۲۶ آوریل ۲۰۰۳. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ «غار وی یا». ویکیپدیای فارسی. ۱۹ مه ۲۰۱۱. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «مکان های دیدنی و گردشگری بسیار زیبای شهر طالقان». نمناک. ۲۶ آگوست ۲۰۲۴. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ حجت داربی (۲۰۱۲). «محوطههای عصرآهن منطقهٔ طالقان، شمال مرکزی فلات ایران». مجله باستانشناسی ایران. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «ورکش - معنی در دیکشنری آبادیس». آبادیس. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ «زبان تاتی ایران». ویکیپدیای فارسی. ۶ نوامبر ۲۰۰۴. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «تاتی طالقانی». ویکیپدیای فارسی. ۲۱ آگوست ۲۰۲۰. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «گویشهای طالقان». ویکیپدیای فارسی. ۲۱ آگوست ۲۰۲۰. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «آبشار تنگه ورکش طالقان». آپارات. ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «گزارش برنامه صعود قله ورکش (از روستای سنج)». اسپیلات. ۲۰ دسامبر ۲۰۲۴. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.
- ↑ «گزارش برنامه قله ورکش». باشگاه کوهنوردی تهران. دریافتشده در ۸ ژانویه ۲۰۲۶.