پل خاتون
پل خاتون که با نامهای پل دختر کرج، پل شاهعباسی و پل سلیمانیه نیز شناخته میشود، یکی از سازههای تاریخی مهم شهر کرج در استان البرز است. این پل که بر روی رودخانه کرج ساخته شده، در ورودی شرقی شهر و در نزدیکی قلعه صمصام واقع شده است.
قدمت بنای کنونی این پل به دوره صفوی بازمیگردد، هرچند شواهد باستانشناسی نشان میدهد که پایههای آن بر روی بقایای پلی کهنتر از دوره سلجوقیان بنا شده است. این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شمارهٔ ثبت ۳۵۰۱ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۱]
در سال ۱۳۹۹، بخش میانی این پل تاریخی فروریخت که منجر به آغاز یک پروژه مرمتی پیچیده شد. عملیات بازسازی این بنا سرانجام در اواخر سال ۱۴۰۴ به پایان رسید و سازه استحکامبخشی شد.[۲]
تاریخچه
پل خاتون در مسیر جاده تاریخی «ری به قزوین» قرار داشته و در گذشته یکی از مهمترین گلوگاههای ارتباطی در مسیر جاده ابریشم و راه شاهی محسوب میشده است.
- دوره سلجوقی: برخی کارشناسان معتقدند ساختار اولیه پل متعلق به دوره سلجوقی است که احتمالاً در اثر سیلهای ویرانگر تخریب شده است.
- دوره صفوی: در زمان حکومت صفویان، همزمان با ساخت کاروانسراها و پلهای متعدد در مسیرهای اصلی کشور، این پل نیز بر روی بقایای سازه قبلی بازسازی و تکمیل شد. سبک معماری طاقها و آجرکاریها گواهی بر صفوی بودن سازه فعلی دارد.
- دوره قاجار: در دوره قاجار نیز تعمیراتی روی این پل صورت گرفت و به دلیل نزدیکی به کاخ سلیمانیه (منسوب به سلیمانمیرزا قاجار)، گاهی به نام «پل سلیمانیه» نیز خوانده میشد.
معماری
درازی پل خاتون حدود ۶۱ متر و پهنای آن بیش از ۷ متر است. این پل دارای دهانههای متعدد با طاقهای جناغی (تز تیز) است که ویژگی بارز معماری دوران اسلامی در ایران میباشد.
- مصالح: بدنه اصلی پل از آجر و ملات ساروج ساخته شده است، اما پایههای آن برای استحکام در برابر جریان آب رودخانه کرج، از سنگهای بزرگ و مستحکم تشکیل شده است.
- سازه: طراحی پل به گونهای بوده که علاوه بر عبور کاروانها، توانایی مقاومت در برابر طغیانهای فصلی رودخانه کرج را داشته باشد. فضای میان پایهها به گونهای طراحی شده که فشار آب را شکسته و از تخریب پل جلوگیری کند.
- بخش میانی: شیب پل از دو طرف به سمت مرکز افزایش مییابد که فرمی قوسیشکل به نمای کلی پل میبخشد.
ریزش و بازسازی (۱۳۹۹–۱۴۰۴)
حادثه ریزش
در آذرماه سال ۱۳۹۹، سقف و طاق اصلی دهانه میانی پل به دلیل نفوذ رطوبت، فرسایش پایهها و عدم مرمت اصولی در سالهای گذشته فروریخت. این حادثه بازتاب گستردهای داشت و نگرانیهایی را درباره تخریب کامل بنا ایجاد کرد.[۳]
عملیات مرمت
پس از ریزش، عملیات حفاظت اضطراری آغاز شد اما روند بازسازی اصلی با تأخیرهایی مواجه گردید. سرانجام پروژه مرمت جامع پل با نظارت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و همکاری شهرداری کرج آغاز شد.
- جزئیات فنی بازسازی: در این عملیات، ابتدا آوارهای حاصل از ریزش و الحاقات غیراصولی که در مرمتهای قبلی باعث سنگینی سازه شده بودند، برداشته شدند. سپس طاق فروریخته با استفاده از الگوی سنتی (طاق ضربی و رومی) و مصالح همگن با بافت تاریخی بازسازی شد. همچنین عرشه پل شیببندی، کففرش و ایمنسازی گردید.
- تکمیل پروژه: در اواخر سال ۱۴۰۴، مقامات میراث فرهنگی استان البرز اعلام کردند که عملیات مرمت و استحکامبخشی پل به پایان رسیده و این اثر تاریخی آماده بهرهبرداری مجدد (به عنوان پیادهراه گردشگری) است.[۴]
وجه تسمیه
- پل دختر: در فرهنگ ایرانی، انتساب پلها و قلعهها به «دختر» (که اشاره به آناهیتا، ایزدبانوی آبها دارد) معمولاً نشاندهنده اهمیت حفاظت از آب و سازههای آبی بوده است. بسیاری از پلهای تاریخی ایران «پل دختر» نام دارند.
- پل خاتون: نام خاتون نیز احتمالاً اشاره به بانویی بانی یا مرمتگر در دورههای تاریخی (احتمالاً صفوی یا قاجار) دارد که دستور بازسازی آن را داده است.
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایرانشهر». وزارت راه و شهرسازی.
- ↑ «پایان مرمت پل خاتون کرج؛ سازه تاریخی جان دوباره گرفت». خبرگزاری ایسنا. ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۴.
- ↑ «ریزش پل تاریخی خاتون کرج». خبرگزاری ایسنا. ۲۳ آذر ۱۳۹۹.
- ↑ «پل خاتون کرج آماده بهرهبرداری شد». خبرگزاری صدا و سیما. ۸ دی ۱۴۰۴.